Ζαγόρι Θες να το περπατήσεις;
4.3/5 κατάταξη (11 ψήφοι)
κείμενο: Θάλεια Νουάρου | φωτογραφίες: Θάλεια Νουάρου
Μοιάζει µε ταξίδι στην …άγρια δύση. Εδώ βρίσκεται το βαθύτερο φαράγγι του πλανήτη µε το στενότερο άνοιγµα παγκοσµίως*, ένας από τους οµορφότερους και καθαρότερους ποταµούς της Ευρώπης και τα δύο τρίτα από τα είδη της παγκόσµιας χλωρίδας. Ο  Εθνικός Δρυµός Βίκου-Αώου, ο «Δρυµός των µεγάλων κορυφών» είναι στην Ήπειρο και προσφέρει ανεπανάληπτες περιηγήσεις σ’ ένα ατόφιο φυσικό περιβάλλον. Θες να το περπατήσεις;
Ένας τόπος δύσβατος και κλειστός από βουνά και ποτάµια, δύσκολος 
να τον ζεις, κέρδισε όσους τον ανακάλυψαν  δίνοντας πνοή ζωής στην περιοχή. Κι ήταν οι ίδιες δυσκολίες που διαµόρφωσαν αυτή τη σπάνια αρχιτεκτονική µε τα λιθόστρωτα, τα µονοπάτια, τις σκάλες και τα πέτρινα γεφύρια που εκατοντάδες επισκέπτες από ολόκληρο τον κόσµο έρχονται να περπατήσουν ξανά, να θαυµάσουν την αισθητική και την τέχνη τους – την αντοχή τους στο χρόνο –µετατρέποντας το Ζαγόρι στον απόλυτο προορισµό εναλλακτικού τουρισµού.
 

Απ’ τη χρυσή εποχή στα παιδιά µε τα σακίδια.

 
Με την οροσειρά της Τύµφης να καλύπτει το µεγαλύτερο µέρος του, το Ζαγόρι αποτελεί ένα σύµπλεγµα  ορεινών κοιλάδων, βουνών, ψηλών κορυφών κι οροπεδίων µε 46 χωριά σκαρφαλωµένα στις πλαγιές της Βόρειας Πίνδου. Το όνοµα δίνεται στην περιοχή την εποχή της καθόδου των σλαβικών φύλων στην Ελλάδα, γύρω στα 600 µ.Χ. Οι Σλάβοι µετονόµασαν το αρχαίο όνοµα της περιοχής «Παρωραία» (παρά τα όρη) σε Ζαγόρι – από την πρόθεση  Za που σηµαίνει πίσω και το ουσιαστικό Gora (αιτ. Gori) που σηµαίνει βουνό. Πίσω δηλαδή απ’ το βουνό όπως ακριβώς και η προγενέστερη ονοµασία του.Ο χώρος κατοικείται από τη νεολιθική εποχή που λείψανά της συναντά κανείς σε πολλά σηµεία. Ως την περίοδο της Τουρκοκρατίας η ιστορία του Ζαγορίου ταυτίζεται µε την ιστορία της ευρύτερης περιοχής των Ιωαννίνων. Το 1431 δεκατέσσερα χωριά του Κεντρικού Ζαγορίου δήλωσαν υποταγή στον Σινάν Πασά, ο οποίος εκτιµώντας την κίνησή τους αυτή, συµφώνησε να τους παραχωρήσει αυτονοµία και απαλλαγή από τους φόρους υποτέλειας. Η συνθήκη που υπογράφηκε, το «Βοΐνικο», προέβλεπε αυτονοµία και αυτοδιοίκηση για το Κεντρικό Ζαγόρι. Το 1480 προσχωρούν στη συνθήκη και τα χωριά του Ανατολικού κι αργότερα του ∆υτικού Ζαγορίου ιδρύοντας την «Επιστασία Ζαγορίου», ένα είδος αυτόνοµης οµοσπονδίας που απολάµβανε πολλά προνόµια, τα λεγόµενα «Σουρούτια». Όλοι οι σουλτάνοι σεβάστηκαν τη συνθήκη και παραχώρησαν στους Ζαγορίσιους θρησκευτική ελευθερία και σχολεία, απαγόρευαν στους Τούρκους την είσοδο τους στην περιοχή κι επέτρεπαν στους κατοίκους να λύνουν τις µικροδιαφορές τους σε τοπικά δικαστήρια. Την περίοδο 1750-1950 οι πλούσιοι ζαγορίσιοι έµποροι που διέπρεπαν στην Κωνσταντινούπολη, στη Βλαχία, στη Ρωσία, στην Αυστρία, στην Αίγυπτο και αλλού χτίζουν αρχοντικά, σχολεία, εκκλησιές, γεφύρια και πλατείες. Σ’ αυτούς στηρίχθηκε κι η δύναµη της ζαγορίσιας κοινωνίας που την εποχή αυτή βρίσκεται στη µεγαλύτερη ακµή της. Τότε αναπτύσσονται 45 χωριά που φτάνουν τον πληθυσµό των 25.000 κατοίκων.Η χρυσή αυτή εποχή του Ζαγορίου συνεχίζεται µέχρι το 1868, οπότε και παύουν να ισχύουν τα προνόµια. Τότε έρχονται και τα δύσκολα χρόνια για το Ζαγόρι καθώς ληστρικές οµάδες αρχίζουν να λυµαίνονται την περιοχή και πολλές οικογένειες αρχόντων, που ήταν και ο βασικός στόχος των ληστών, αποµακρύνονται από την περιοχή. Λίγο µετά το θάνατο του Αλή Πασά και τη δηµιουργία του νεοελληνικού κράτους στο νότιο τµήµα της Ελλάδας αρχίζει η παρακµή της ζαγορίσιας κοινωνίας. Η περίοδος 1868-1913 έφερε τη φτώχεια και την ερήµωση στα χωριά του Ζαγορίου. Τα πλήγµατα που προκάλεσαν στην περιοχή ο απελευθερωτικός πόλεµος του 1912-13 και ο Β΄ Παγκόσµιος πόλεµος ήταν καίρια. Χαρακτηριστικό είναι ότι κάποια από τα χωριά του Ζαγορίου κάηκαν εξολοκλήρου από τους Γερµανούς και εκατοντάδες κάτοικοι εκτελέστηκαν. Τα περισσότερα Ζαγοροχώρια έχουν χαρακτηριστεί «Μαρτυρικά». Ακολουθούν τρία µεγάλα µεταναστευτικά ρεύµατα που απογυµνώνουν το Ζαγόρι από τον πληθυσµό του. Κι ήταν µόλις τη δεκαετία του ’80 όταν ο ΕΟΤ αποφασίζει να αναστηλώσει πέντε από τα αρχοντικά του Μεγάλου Πάπιγκου. Οι πρώτοι επισκέπτες καταφθάνουν στην περιοχή. Ήταν «τα παιδιά µε τα σακίδια στην πλάτη» που βάδισαν στα µονοπάτια και γοητεύτηκαν από την άγρια οµορφιά των φαραγγιών. «Τα σπίτια είχαν αρχίσουν να πέφτουν και οι κάτοικοι τα είχαν εγκαταλείψει πλήρως» θα µου πει ιδιοκτήτης παραδοσιακού καφενείου στο Κουκούλι. Με πρωτοστάτη το Μεγάλο Πάπιγκο ένα-ένα τα χωριά του ∆υτικού κι αργότερα του Κεντρικού Ζαγορίου ξεκινούν να αναστηλώνονται, να δηµιουργούν υποδοµές και να υποδέχονται επίσηµα τους πρώτους επισκέπτες. Σήµερα το Ζαγόρι είναι ένας από τους διασηµότερους ορεινούς προορισµούς -προσοχή όµως δεν είναι και κοσµοπολίτικος. Είναι ένας τόπος πρωτίστως φυσιολατρικού ενδιαφέροντος κι αν δεν έχεις αυτό στο νου σου δεν θα καταφέρεις να πάρεις τα µέγιστα από δω.
 

Πέτρα και νερό.

 
Σχεδόν όλοι οι οικισµοί είναι χαρακτηρισµένοι παραδοσιακοί και στ’ αλήθεια αλίµονο αν δεν ήταν έτσι. Το Ζαγορίσιο σπίτι θα µπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένα κοµψοτέχνηµα τέχνης και µαστοριάς µε δάσκαλο την ίδια τη φύση, αφού η παραδοσιακή αρχιτεκτονική βασίστηκε ακριβώς στην αρχή της µίµησης της φύσης από τον άνθρωπο. Έτσι το ίδιο το περιβάλλον µοιάζει να γεννά τα σπίτια, τα γεφύρια, τις σκάλες, τα λιθόστρωτα. Μόνο δύο µε τρία υλικά αρκούν να δώσουν το καλύτερο αισθητικό αποτέλεσµα τέλεια εναρµονισµένο µε το χώρο. Η γκρίζα πέτρα -«το φλίσχι»- που κυριαρχεί παντού, µαζί µε το ξύλο και τα χρωµατιστά παράθυρα δίνουν ένα ιδιαίτερο χρώµα σε όλα τα χωριά. Από λεπτές πλάκες τοποθετηµένες αρµονικά σε επάλληλα στρώµατα φτιάχνονται και οι στέγες των σπιτιών. Χαρακτηριστικές τέλος είναι και οι δίφυλλες, ξύλινες χρωµατιστές αυλόπορτες που ασφαλίζονται µε σιδεριές. Από τα σηµαντικότερα αξιοθέατα του τόπου είναι και τα περίφηµα ζαγορίτικα γεφύρια. Έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήµατα τόσο από πλευράς αισθητικής όσο και ποιότητας κατασκευής. ∆εν είναι τυχαίο ότι από τα 100 περίπου µικρά και µεγάλα πέτρινα γεφύρια που κτίστηκαν µέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, σώζονται σήµερα τα 45. Όλα τα γεφύρια κατασκευάστηκαν την εποχή της ζαγορίσιας ακµής µε τη χρηµατοδότηση των πλούσιων κατοίκων της περιοχής γι’ αυτό και κράτησαν το όνοµα του χρηµατοδότη αντί του πρωτοµάστορα. Τοξωτά, µε λιθόστρωτο οδόστρωµα και πεζούλια, βρίσκονται σε σηµεία που το ποτάµι στενεύει και δίνουν ένα τέλειο αισθητικό αποτέλεσµα απόλυτα ενταγµένο στο τοπίο.Το µεγάλο δίκτυο των γεφυριών και των µονοπατιών πλαισιώνουν οι πέτρινες σκάλες. Αυτές χτίζονταν στα απότοµα σηµεία, όπου ήταν αδύνατη η συνέχιση του µονοπατιού, και στέκουν µέχρι σήµερα τυλίγοντας µε τρόπο αριστοτεχνικό τις απόκρηµνες πλαγιές.Τα χωριά ντύνουν λιθόστρωτα καλντερίµια, εκπληκτικές εκκλησιές, βρύσες και πέτρινες πλατείες. Όλα εντυπωσιάζουν µε την αρτιότητα της τέχνης και της τεχνικής τους. ∆εν είναι τυχαίο πως η φήµη των Ζαγορίσιων µαστόρων – των ανώνυµων αρχιτεκτόνων της πέτρας - ξεπέρασε τα τοπικά όρια µε τα έργα τους να είναι µέχρι και σήµερα άξια θαυµασµού σε πολλές περιοχές της χώρας.
 

Κεντρικό Ζαγόρι

 
Έδρα του Κεντρικού και πλέον ολόκληρου του ενοποιηµένου ∆ήµου Ζαγορίου είναι οι Ασπράγγελοι. Από δω θα κινήσουµε για το ∆ίλοφο, έναν ήσυχο, γοητευτικό και όµορφο οικισµό, όπου θα δεις και το µεγαλύτερο αρχοντικό του Ζαγορίου. Έχει ύψος 13,5 µέτρα κι είναι το µοναδικό τετραώροφο σε ολόκληρο το Ζαγόρι. Τα πανέµορφα καλντερίµια του χωριού οδηγούν στην πλακόστρωτη πλατεία µε το επιβλητικό πλατάνι και το µοναδικό καφενείο, το «Σωποτσέλι» που από το 1901 προσφέρει τσίπουρα και τραχανά για τα κρύα χειµωνιάτικα πρωινά.Ο δρόµος ανηφορίζει προς το Κουκούλι, ένα µικρό και κουκλίστικο χωριουδάκι που διασχίζεις ολόκληρο µέσα από το κεντρικό του καλντερίµι µε τις ζωγραφιστές πόρτες και τις λουλουδιαστές αυλές. Στην πλατεία µε τον γιγάντιο πλάτανο θα βρούµε τον «Βικογιατρό», το παραδοσιακό καφενείο του χωριού.  Βικογιατροί ονοµάζονταν οι φυσιοδίφες, εµπειρικοί θεραπευτές που γνώρισαν µεγάλη αποδοχή στην ευρύτερη περιοχή κατά τον 19ο αιώνα.  Εκµεταλλευόµενοι τη σοφία των 1700 διαφορετικών ειδών από φυτά -πέντε από αυτά µοναδικά σε ολόκληρο τον κόσµο- η φήµη τους ξεπέρασε τα όρια της χώρας φτάνοντας ως τα Βαλκάνια. Εδώ θα δοκιµάσεις αφεψήµατα από σπάνια βότανα σε µυστικές συνταγές αλλά και σπιτικά, πρωτότυπα λικέρ -από αγριοκέρασο µέχρι και ντοµάτα. ∆ίπλα στο καφενείο υπάρχει ένα παραδοσιακό σπίτι που διατηρεί ατόφιο το εσωτερικό του µεγαλείο. Θα είστε στ’ αλήθεια τυχεροί αν καταφέρετε να µπείτε στο εσωτερικό ενός παραδοσιακού ζαγορίσιου σπιτιού. Ακριβώς επάνω από την πλατεία ένα εντυπωσιακό κτιριακό συγκρότηµα που περιλαµβάνει το εκκλησάκι της  Ζωοδόχου, το παλιό σχολείο, το κελί και τις τρεις βρύσες αποτελεί από τα σηµαντικότερα αξιοθέατα του χωριού.Στον κεντρικό δρόµο που οδηγεί από το ∆ίλοφο ως το Κουκούλι συναντήσαµε δύο γεφύρια, το Καλογερικό ή του Πλακίδα, τρίτοξο µε οδοντωτά περβάζια που χρονολογείται από το 1814 και το µικρότερο µονότοξο γεφύρι του Κόκκορη ή Νούτσου Κοντοδήµου του 1750.Ανάµεσα σε ∆ίλοφο και Κουκούλι, βρίσκονται οι Κήποι, ένα µεγάλο αρχοντοχώρι, µε πολλά, ψηλά αρχοντικά και παραδοσιακές ταβέρνες. Στου Μιχάλη θα δοκιµάσουµε και ένα από τα παραδοσιακά ζαγορίσια πιάτα που είναι οι γίγαντες µε χόρτα του βουνού αλλά και µια ποικιλία από παραδοσιακές πίτες. Στους κήπους θα βρεις και το λαογραφικό µουσείο του Αγάπιου Τόλη που µεταστεγάζεται σε νέο, µεγαλύτερο και καλύτερα δοµηµένο χώρο για να φιλοξενήσει µια µεγάλη προσωπική συλλογή από παραδοσιακές φορεσιές και αντικείµενα που συλλέχθηκαν και διατηρήθηκαν από πάππου προς πάππου. Βορειότερα το Καπέσοβο είναι ένα µικρό, ήσυχο χωριουδάκι που φιλοξενεί την Πασχάλειο Σχολή όπου φυλάσσεται και το ένα από τα αντίγραφα της Μεγάλης Χάρτας του Ρήγα. Λίγο έξω από τον οικισµό η σκάλα Βραδέτου ενώνει το Καπέσοβο µε το οµώνυµο χωριό. Ο δρόµος συνεχίζει προς το Τσεπέλοβο, κεφαλοχώρι του παλιότερου ∆ήµου Τύµφης. Ο πολυπληθέστερος οικισµός του Ζαγορίου είναι  αυθεντικός και πανέµορφος, γεµάτος ζωντάνια και ντόπιους που συγκεντρώνονται γύρω από τη µεγάλη, πλακόστρωτη πλατεία µε τα τσιπουράδικα και τις ταβέρνες. Τάβλι και πρέφα από τους παλιούς, µαγειρευτός µεζές και το καλύτερο τσίπουρο που θα γευτείς ποτέ. Από το Τσεπέλοβο  τολµήσαµε και µία 4Χ4 ριψοκίνδυνη κατάβαση προς τη θέση «Στενά», στον ποταµό του Τσεπέλοβου που είναι παρακλάδι του Βοϊδοµάτη. Θα βρούµε το πρώτο γεφυράκι και περπατώντας πέτρα-πέτρα µέσα απ’ τον ποταµό θα φτάσουµε στο δεύτερο που είναι χτισµένο ακριβώς κάτω από την αρχή  της χαράδρας του Βίκου, γνωστή και σαν «Βικάκι». Είναι µια στενή κι απότοµη χαράδρα, κάτω από την οποία εγκλωβίζονται τα καταπράσινα νερά του ποταµού δηµιουργώντας πράσινες λιµνούλες που οι ντόπιοι λένε «οβίρες». Η διαδροµή είναι περίπου πέντε χιλιόµετρα και µπορεί να γίνει και µε τα πόδια. Στα αξιοθέατα του Τσεπέλοβου περιλαµβάνεται και ο Άγιος Νικόλαος, ένα «µουσείο αγιογραφίας» µε πλήρη αγιογράφηση όλων των επιφανειών του από Ζαγορίσιους Αγιογράφους. Στην έξοδο του οικισµού βρίσκεται και το τρίτοξο γεφύρι του Μύλου που χτίστηκε το 1748. Στο Τσεπέλοβο έχει γεννηθεί και η σπουδαία Μαρίκα Κοτοπούλη, ενώ εδώ βρίσκεται και ο τάφος του ποιητή Ιωάννη Βηλαρά. Από το Τσεπέλοβο, ο δρόµος συνεχίζει προς τα ανατολικά στον οικισµό Σκαµνέλι κι από κει στην περιοχή του Γυφτόκαµπου όπου φιλοξενείται ένα ανοιχτό, υπαίθριο µουσείο µε σαρακατσάνικες καλύβες. Το βράδυ θα µας βρει στην Ελάτη, το µικρό χωριουδάκι κάτω από τους Ασπράγγελους να δοκιµάζουµε µανιτάρια σε σάλτσα ντοµάτας µε φέτα και φρέσκα µυρωδικά. Στον δρυµό του Βίκου, αναπτύσσονται εκατοντάδες ποικιλίες  µανιταριών κι οι ηπειρώτες είναι φανατικοί µανιταροσυλλέκτες. Εκατοντάδες ποικιλίες -αµανίτες, βασιλοµανίταρα, ακόµα και τρούφα- φωλιάζουν στα χώµατα του δρυµού. Τα βρώσιµα είδη είναι πολλά κι η συλλογή τους –που ξεκινά µετά τα πρωτοβρόχια- είναι µια άκρως ενδιαφέρουσα εµπειρία που σαφώς δεν τολµάς χωρίς τη βοήθεια κάποιου γνώστη.  
 

Στα χωριά του Άνω Βίκου

 
Η περιπλάνηση µας στα χωριά του Κεντρικού Ζαγορίου συνεχίζεται, αυτή τη φορά στα χωριά του Άνω Βίκου. Θα επισκεφθούµε τη Βίτσα, ένα από τα µεγαλύτερα και γνωστά Ζαγοροχώρια, που φιλοξενεί αρκετούς ξενώνες και χωρίζεται σε δύο «µαχαλάδες»· την Άνω και την Κάτω Βίτσα.  Ένα χωριό µε εκπληκτική θέα κι ιδιαίτερα φιλόξενους κατοίκους που πίνουν τα τσίπουρα τους στην τεράστια πέτρινη πλατεία, που απλώνεται σαν µπαλκόνι µε θέα, κάτω από το 600 ετών γέρικο πλατάνι. Εδώ συναντήσαµε και την κυρία Τρωάς που θα µας ξεναγήσει στον εσωτερικό θησαυρό του παραδοσιακού ζαγορίσιου σπιτιού. Η ιστορία θέλει τους πλούσιους µετανάστες που επιστρέφουν στον τόπο τους, να ξανακτίζουν τα σπίτια τους στα πρότυπα των αστικών σπιτιών της Ευρώπης. Έτσι γύρω στα µέσα του 18ου αιώνα αρχίζουν να συρρέουν στο Ζαγόρι χτίστες από τα µαστοροχώρια της Κόνιτσας,  ξυλουργοί από το Γοργοπόταµο και ζωγράφοι από τους Χιονιάτες. Αυτοί οι λαϊκοί τεχνίτες έδωσαν ψυχή στα σχέδια που τους υπαγόρευαν τα αφεντικά τους  κι είχαν εµπνευστεί από τη ζωή στις Ευρωπαϊκές πόλεις.Από το ισόγειο, το «κατώι», µια ξύλινη σκάλα µας οδηγεί στον πρώτο όροφο, την «Κρεβάτα», µε τον οντά – το δωµάτιο δηλαδή υποδοχής και τα «Ματζάτα», τα υπνοδωµάτια, λιτά και ζεστά, µε τζάκι και ζωγραφιστές µεσάντρες. Το ξυλόγλυπτο ταβάνι, είναι το πιο εντυπωσιακό και προσεγµένο σηµείο του σπιτιού. Φηµισµένες είναι και οι ηπειρώτικες κασέλες, σκαλιστές µε φίλντισι, που διακοσµούν τα περισσότερα σπίτια αλλά και οι πολύχρωµες τοιχογραφίες. Σ’ αυτές κυριαρχούν οι ζωηρές αποχρώσεις του κόκκινου και του µπλε, κι όπου σώζονται υπογραµµίζουν το µεράκι και την τέχνη των απλών µαστόρων της εποχής. Από τη Βίτσα ξεκινούν πολλές πεζοπορικές διαδροµές. Σε µισή µόλις ώρα διαδροµή ένα κατηφορικό καλντερίµι σε φέρνει ως το πέτρινο γεφύρι του Mίσσιου και τη χαράδρα του Βίκου. Ανάµεσα σε Βίτσα και Κουκούλι θα δεις και την εντυπωσιακή σκάλα Βίτσας ή Κουκουλίου. Ανηφορίζουµε προς το Μονοδένδρι µε τη διάσηµη «Πίτα της Κικής» και τα «Μυστικά της γιαγιάς» που φτιάχνει µέχρι και δέκα είδη από διαφορετικές πίτες αλλά και πρωτότυπα γλυκά του κουταλιού όπως καρότο και φράουλα. Εδώ βρήκαµε και τη Ριζάρειο χειροτεχνική σχολή που λειτουργεί µέχρι και σήµερα φέρνοντας τα νέα κορίτσια κοντά στην παραδοσιακή τέχνη του αργαλειού. Από το χωριό περπατάς ως το φηµισµένο µοναστήρι  της Αγίας Παρασκευής σε µια διαδροµή µόλις 600 µέτρων πλάι στην πανοραµική θέα του φαραγγιού που απλώνεται κάτω από το πόδια σου. Η Μονή είναι από τις παλιότερες στο Ζαγόρι κι είναι κτισµένη στο χείλος του φαραγγιού όπου ξεδιπλώνεται ολόκληρο το άγριο µεγαλείο της ηπειρωτικής φύσης. Από το Μονοδένδρι θα επισκεφθείτε και το πετροδάσος σχιστόλιθου στη θέση Οξιά. Ένα αξιοπρόσεκτο γεωλογικό φαινόµενο από δεκάδες τεράστιους βράχους που ορθώνονται απότοµα σαν δέντρα.Επιστρέφοντας θα ανηφορίσουµε προς τα Πεδινά -ένα µεγάλο χωριό που φηµίζεται για τις παραδοσιακές του ταβέρνες- και τον Ελαφότοπο, έναν ήσυχο οικισµό µε ένα µοναδικό καφενείο.
 

Στο φαράγγι του Βίκου

 
Ανηφορίζοντας προς το φηµισµένο ∆υτικό Ζαγόρι στην αντίληψη όλων µας κυριαρχεί η ίδια απορία. Εδώ θα πρέπει να είναι οι ωραιότερες εικόνες της περιοχής… Φτάνουµε στην Αρίστη ένα από τα πιο όµορφα  Ζαγοροχώρια που βλέπει στην ψηλότερη κορυφή της Τύµφης, την Γκαµήλα. Είναι  ένας µεγάλος κι ολοζώντανος οικισµός γεµάτος όµορφα καφέ στην κεντρική πλατεία –ακόµη ένα µπαλκόνι µε θέα. Εδώ συναντήσαµε και την κ. Αλεξάνδρα που φηµίζεται για τις πίτες, τη φιλοξενία και τη µοναδική της προσωπικότητα. Στο καφενείο – το σπίτι της όπως θα µου πει- περνά όλη της τη µέρα περιµένοντας να ανταµώσει µε φίλους – καινούριους και παλιούς που έρχονται να τη συναντήσουν απ’ όλη την Ελλάδα. Θα µας φτιάξει µια κασόπιτα ή µπλατσαριά, την «τεµπέλικη» αλευροτυρόπιτα της Ζαγορίσιας νοικοκυράς. Μια γρήγορη και παχύρευστη ζύµη από αλεύρι, γιαούρτι και αυγά που αναµιγνύεται στο ταψί µε φέτα και µπόλικο βούτυρο και ψήνεται στο φούρνο για 20 µε 30 λεπτά. Μ’ ένα ολόκληρο ταψί πεσκέσι για τη διαδροµή, ανηφορίζουµε για τον Βίκο, το χωριό που απολαµβάνει όσο κανένα άλλο τη θέα της οµώνυµης χαράδρας. Η χαράδρα του Βίκου διασχίζει το ∆υτικό και το Κεντρικό Ζαγόρι ενώνοντας τον οικισµό του Βίκου µε το Μονοδένδρι. Έχει µήκος 12 χιλιόµετρα και έχει καταγραφεί στο ρεκόρ γκίνες ως το βαθύτερο φαράγγι του πλανήτη - 1.000 µέτρα- µε το µικρότερο άνοιγµα παγκοσµίως  -100 µέτρα. Στα βάθη του φαραγγιού, βορειοδυτικά του χωριού, βρίσκονται και οι πηγές του Βοϊδοµάτη. Στη θέση αυτή έχει στηθεί παρατηρητήριο για αγνάντεµα, ενώ η καλύτερη θέα που βλέπει και τις πηγές, είναι ακριβώς από το χωραφάκι της «Ράχης», το µαγαζάκι µε τα ντόπια προϊόντα. Το φαράγγι, όπως και ολόκληρος ο δρυµός, προστατεύεται από τη δεκαετία του ’70 από οποιαδήποτε ανθρώπινη δραστηριότητα κι είναι ενταγµένος στο δίκτυο Νatura. Τα είδη της χλωρίδας που συναντά κανείς στην ευρύτερη περιοχή του δρυµού αντιπροσωπεύουν 96 από τις 149 οικογένειες φυτών σε όλο τον κόσµο ενώ στην πλούσια πανίδα συµπεριλαµβάνονται 130 είδη πουλιών - κάποια από τα οποία απειλούµενα- θηλαστικά όπως η αρκούδα, το αγριογούρουνο, το ζαρκάδι, το αγριόγιδο κι ο λύκος, πολλά αµφίβια και σπάνια ερπετά.Η διάσχιση του φαραγγιού αποτελεί φυσικά µία από τις δηµοφιλέστερες περιηγητικές διαδροµές. Η πεζοπορία διαρκεί περίπου πέντε ώρες και προσφέρει µια εµπειρία τόσο δυνατή που λένε πως τη θυµάσαι για όλη σου τη ζωή.
 

∆ίπλα στο ποτάµι

 
∆ιασχίζουµε τη νέα γέφυρα του Βοϊδοµάτη και φυσικά σταθµεύουµε. ∆εν νοµίζω ότι υπάρχει άνθρωπος που δεν θα σταµατήσει στο σηµείο αυτό για να χαζέψει τα κρυστάλλινα νερά του ποταµού που σε µαγεύουν µε ‘κείνη την ήρεµη ροή και το βαθύ κυανό τους χρώµα. Κάτω από το γεφύρι, οµάδες ξεκινούν µε ράφτιγκ ή κανό να διασχίσουν τη µαγευτική ποταµίσια διαδροµή που οδηγεί ως το γεφύρι της Κλειδωνιάς. Προς τα εκεί θα κατευθυνθούµε κι εµείς  οδικώς, για να διαπιστώσουµε ότι κάπου εδώ «κρύβονται» και οι εικόνες που αναζητούσαµε. Το γεφύρι είναι χτισµένο σε µια από τις οµορφότερες περιοχές του Ζαγορίου –κι ίσως της χώρας όλης. Ένας επίγειος παράδεισος γεµάτος από πανύψηλα πλατάνια, κάθετα βράχια και διάσπαρτες σπηλιές -που κάποτε ήταν ασκηταριά- φυτεµένα πλάι στα κρυστάλλινα νερά του Βοϊδοµάτη. Ο ποταµός είναι παραπόταµος του Αώου κι τ’ όνοµά του έχει σλαβική ρίζα που σχετίζεται µε το «νερό» (κι όχι το µάτι του βοδιού!). Πηγάζει µέσα στο φαράγγι και τα νερά του είναι τόσο καθαρά που µπορείς άνετα να πιεις. Αριστερά από το γεφύρι ξεκινάει το µονοπάτι προς το εγκαταλελειµµένο µοναστήρι των Αγίων Αναργύρων. Κανείς δεν φαντάζεται την οµορφιά του µονοπατιού µε εκείνες τις παραµυθένιες εικόνες που συνθέτουν τα χρώµατα του Βοϊδοµάτη και τα πυκνά πλατάνια που ακουµπούν στις όχθες του δηµιουργώντας απίθανους σχεδιασµούς. Κόσµος πολύς περπατά, κατασκηνώνει και βουτάει στα παγωµένα νερά. Η διαδροµή ως τη µονή διαρκεί µόνο 40 λεπτά κι είναι αρκετά για να περάσεις σε κατάσταση ονειροπόλησης.Ανάµεσα στην Αρίστη και το Πάπιγκο µια άλλη διαδροµή θα µας φέρει στην καρδιά του πυκνότατου πλατανοδάσους που οδηγεί στο µοναστήρι της Παναγιάς της Σπηλιώτισσας. Πεντακόσια µέτρα από το γεφύρι που ενώνει τις όχθες του ποταµού, περπατώντας µέσα στο παχύ χαλί από τα πεσµένα φύλλα, θα αντικρύσουµε ένα από τα σπουδαιότερα θρησκευτικά µνηµεία του Ζαγορίου που χρονολογείται από τον 16ο-17ο αιώνα. Είναι χτισµένο πάνω στο βράχο, σε ορισµένα σηµεία µάλιστα ο βράχος ενσωµατώνεται στα κελιά, ακριβώς επάνω από το ποτάµι σ’ ένα τοπίο παραµυθιού. Εξαιρετικής τέχνης θεωρούνται οι αγιογραφίες, το ξυλόγλυπτο τέµπλο του και οι τοιχογραφίες του Ηγουµενείου. Η µονή έχει πάψει να λειτουργεί και  δυστυχώς παραµένει κλειστή για το κοινό. Μετά από τις εικόνες αυτές θεωρώ πως ο Βοϊδοµάτης αιτιολογεί πλήρως τον χαρακτηρισµό του ως ένα από τα οµορφότερα και καθαρότερα ποτάµια στον κόσµο. Κλείστε τη βόλτα σας µε πέστροφα στην Κλειδωνιά δίπλα στο ποτάµι. Η θέα του Άγιου Μηνά που πνίγεται στο πράσινο καταµεσής του άγριου τοπίου σ’ αποστοµώνει. Στο µοναδικό του καφενείο κεραστήκαµε τσίπουρο και κλείσαµε µελλοντικό ραντεβού για την καλύτερη πίτα της περιοχής.
 

Πάπιγκο

 
Το Πάπιγκο βρίσκεται στα βορειότερα όρια του Ζαγορίου κάτω από την Αστράκα, κορυφή της Τύµφης που µοιάζει να το «ντύνει» µε τους εντυπωσιακούς σχηµατισµούς της. Το Μεγάλο Πάπιγκο είναι το διασηµότερο από τα Ζαγοροχώρια και το πρώτο που αναπτύχθηκε τουριστικά. Φτάνοντας στην πλατεία θα αναζητήσω να βρω το παλιότερο καφενείο του χωριού για να βρεθώ σαστισµένη µπροστά σε ένα ολοκαίνουριο και σύγχρονο καφέ. Σε µια βόλτα στο χωριό συναντήσαµε πολλά, καλοδιατηρηµένα αρχοντικά, περιποιηµένα µαγαζάκια, ξενώνες, εστιατόρια κι ωραία γλυκά στο ζαχαροπλαστείο της πλατείας.  Ψηλότερα το Μικρό Πάπιγκο µοιάζει µε …αετοφωλιά στην κορυφή της Τύµφης. Είναι ένας µικροσκοπικός, ορεινότατος οικισµός, µε άγρια οµορφιά, παµπάλαια σπιτάκια και θέα στον απότοµο γκρεµό. Είναι το ψηλότερο σηµείο -980 µέτρα - απ’ όπου µπορείς να ξεκινήσεις την ορειβατική διαδροµή προς το καταφύγιο της Τύµφης, σηµείο συνάντησης αρκετών ορειβατικών µονοπατιών. Το καταφύγιο που βρίσκεται στα 1950 µέτρα υψόµετρο, είναι οργανωµένο, µε εστιατόριο και κοιτώνες διαµονής κι απέχει περίπου τρεισήµισι ώρες από τον οικισµό. Από εδώ θα τραβήξεις για τη ∆ρακόλιµνη. Πολυσύχναστο ορειβατικό προορισµό που βρίσκεται σε υψόµετρο 2.050 µέτρων στο Αλπικό λιβάδι της Τύµφης, ανάµεσα στις κορυφές Πλόσκο και Αστράκα. Η περιγραφή της δεν χωρά σε λόγια, ενώ στα παγωµένα νερά της φιλοξενείται ο αλπικός τρίτωνας, προστατευόµενο αµφίβιο ερπετό. Η λίµνη απέχει µιάµιση περίπου ώρα από το καταφύγιο και πέντε συνολικά ώρες από το Μικρό Πάπιγκο. Η πεζοπορία είναι κι ο µοναδικός τρόπος να την επισκεφθείς. Ανάµεσα στο Μικρό και το Μεγάλο Πάπιγκο θα βρεις τις Οβίρες Ρογκοβού που οι ντόπιοι αποκαλούν «κολυµπήθρες». Πρόκειται για διαδοχικές µεγάλες κοιλότητες που σχηµατίζονται στη βραχώδη κοίτη του ρέµατος του Ρογκοβού και µέσα τους εγκλωβίζουν καταπράσινα νερά µε βατραχάκια.
 

Μια βόλτα στα ανατολικά

 
Το Ανατολικό Ζαγόρι παραµένει µέχρι και σήµερα ένας τόπος αγνός κι ανεξερεύνητος που ζει ήσυχα και µοναχικά µακριά από τα φώτα των προβολέων. Είναι µια µεγάλης έκτασης περιοχή που κρύφτηκε στη σκιά του Κεντρικού και του ∆υτικού Ζαγορίου. Θα επισκεφθούµε το ∆ίκορφο, το µικρό χωριουδάκι που είναι χτισµένο σε υψόµετρο 1.000µ., ανάµεσα σε δύο λόφους στη δασωµένη πλευρά του όρους Μιτσικέλι. Στο χωριό στέκει ακόµα το παλιό αρρεναγωγείο και το κοινοτικό καφενείο που δυστυχώς θα βρούµε κλειστό. ∆ιαδροµές φιδίσιες, καταπράσινες κι υπέροχες ορεινές εικόνες σε µια φύση σαφώς πλουσιότερη από κείνη του Κεντρικού και ∆υτικού Ζαγορίου. Ανθρακίτης, Καβαλάρι, Καρυές και στάση στους Μυλιωτάδες, στη «Στάνη», για να γευτούµε ντοµάτα, κρεµµύδι κι αγγουράκι από τον κήπο της οικογένειας, σπιτικό ξινοτύρι και κρασί από το αµπέλι… ∆ίπλα στο χωριό θα δούµε το πέτρινο γεφύρι του Καµπέρ Αγά, από τα εντυπωσιακότερα του Ζαγορίου, µε τις χαρακτηριστικές ψευτοκαµάρες στα δύο του άκρα να ενώνει τις όχθες του Ζαγορίτικου ποταµού. Θα ανηφορίσουµε προς το Γρεβενίτι για να βρούµε το γεφύρι της Τσίπιανης και τη «λίµνη µε τα νούφαρα», που φωλιάζει µέσα στο δάσος, µέχρι το σούρουπο να µας βρει στα σαγηνευτικά χρώµατα της τεχνητής λίµνης του Αώου λίγο πάνω από το Μέτσοβο…Το Ανατολικό Ζαγόρι µε την όµορφη Βοβούσα που διασχίζει ο Αώος ποταµός, τους νερόµυλους και τα νεροπρίονα, τα παραδοσιακά γεφύρια, τα βλάχικα έθιµα, την εκπληκτική Μονή Βουτσάς και την πρόσβαση στην κοιλάδα της Βάλια Κάλντα είναι τελικά ένας ολόκληρος ξεχωριστός προορισµός κι όλο το Ζαγόρι είναι αδύνατο να χωρέσει σε ένα θέµα ή σε µια εκδροµή. Γι’ αυτό και επιφυλασσόµαστε.
 

Αντί επιλόγου

 
Επιστρέφοντας είχα την αίσθηση πως κάτι µου έλειπε, κάτι µε δυσκόλευε να µιλήσω για το Ζαγόρι. Ανατρέχοντας στις σηµειώσεις µου  πήρα τελικά την απάντηση που αναζητούσα κι αντί επιλόγου σας παραθέτω:«Το Ζαγόρι είναι γραφή δύσκολη, δεν προσφέρεται για ερµηνείες πρόχειρες. Για να το καταλάβεις πρέπει να το δεις από πολλές µεριές... Χρειάζεται ν’ ανεβείς στις βουνοκορφές του, ν’ αφήσεις το µάτι να πλανηθεί στην άπλα του ορίζοντα... Να περπατήσεις στους βατούς δρόµους, να σκαρφαλώσεις σ’ απόκρηµνες πλαγιές, να γευτείς τις κρυφές χαρές της παρθένας φύσης.... Να σεργιανίσεις στα έρηµα καλντερίµια των χωριών του, µε συντροφιά τις µνήµες των ανθρώπων, για να πιάσεις τον παλµό µιας εποχής που χάθηκε, χωρίς ελπίδα επιστροφής…»Ι. Ν. ΝΙΚΟΛΑΪ∆ΗΣΖαγόρι. ∆οκίµιο Ανθρωπογεωγραφίας.
 

Προδιαγραφές

  • Πρόσβαση:
    Από νότια Ελλάδα η καλύτερη διαδροµή είναι η Αθηνών - Κορίνθου µέσω της γέφυρας του Ρίου  και κατεύθυνση προς Άρτα-Ιωάννινα (5:30 ώρες). Εναλλακτικά από Αθηνών – Λαµίας µέσω ∆οµοκού. Από Θεσσαλονίκη, µέσω Εγνατίας και Τρικάλων, η απόσταση είναι 370 χλµ.
     

Χάρτης