Ο έρωτας στην αρχαιότητα - Ξενάγηση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
0.0/5 κατάταξη (0 ψήφοι)
Κείμενο - Φωτογραφίες: Θάλεια Νουάρου

«…Πλαγιάζει πάντα χάμω και χωρίς στρώμα, κοιμάται στην ύπαιθρο, στις θύρες και στους δρόμους, έχοντας της μητέρας του τη φύση, πάντα με τη φτώχεια σύντροφος. Και κατά τον πατέρα του πάλιν είναι επίβουλος στους όμορφους και στους καλούς, όντας ανδρείος και φιλοκίνδυνος και σφριγηλός, δεινός κυνηγός, κι επιθυμητής της φρόνησης και είναι άξιος και να εύρει φιλοσοφώντας σ' όλη του τη ζωή… Και ούτε σαν αθάνατος είναι από τη φύση του ούτε σαν θνητός, αλλά μέσα στην ίδια ημέρα πότε ανθίζει και ζει, πότε πάλιν πεθαίνει και πάλιν ξαναγεννιέται. Και ό,τι κερδίζει πάντα το χάνει έτσι που μήτε άπορος είναι ποτέ, μήτε πλούσιος …»

Κυριακή πρωί έξω από το Εθνικό Αρχαιολογικό μουσείο. Πρώτη Κυριακή του μήνα κι η είσοδος είναι ελεύθερη για τον κόσμο που φτάνει ως την Πανεπιστημίου. Ανάμεσα του κι εμείς, παρέα με την Ιωάννα Γάλλου και την ομάδα της ΚΕΔΡΟΣ που αρέσκεται στη γνώση και την αναζήτηση. Όπως ο έρωτας. «Πόθος της απόχτησης της παντοτινής ευτυχίας κι αναπόφευκτα πόθος για αθανασία…». Έτσι αφηγείται ο Σωκράτης πως του δίδαξε η Διοτίμα, η σοφή εταίρα από τη Μαντινεία, που κυριαρχεί με τον λόγο της στο ανδροκρατούμενο πλατωνικό Συμπόσιο. «Ο μόχθος για το ωραίο που είναι αιώνιο» και «για το κάλλος που στολίζει την ψυχή κι είναι ανώτερο απ’ αυτό που στολίζει το σώμα...».

Θυμάμαι σαν σήμερα, έναν χρόνο πριν, την αγωνία της Ιωάννας να οργανώσει αυτήν την ξενάγηση. Αρχές της άνοιξης, μαζί και της πολυαναμενόμενης τουριστικής σεζόν και οι προσλήψεις των φυλάκων δεν είχαν ακόμη ανανεωθεί, με αποτέλεσμα κάποιες από τις αίθουσες να μένουν κλειστές…. «Θα πάω έστω και μόνη μου» θα μου πει φέτος, γεμάτη πείσμα και ενθουσιασμό για μια «δύσκολη» ξενάγηση, που φιλοδοξεί να εισχωρήσει στα ήθη και τις κοινωνικές αντιλήψεις της αρχαιότητας μέσα από γλυπτά και αγγεία, μύθους και θεούς. Τόσο η Νεολιθική, όσο και η Μυκηναϊκή Περίοδος ελάχιστα έχουν να προσφέρουν στη γνώση μας αναφορικά με τον έρωτα, τις σχέσεις και τη σεξουαλικότητα των ανθρώπων τα περασμένα χρόνια. Δεν μπορώ ωστόσο να ξεχάσω τον «Στοχαστή» από την Καρδίτσα, ένα πήλινο νεολιθικό ειδώλιο από την περιοδική έκθεση «Αμέτρητες όψεις του ωραίου», που πραγματοποιήθηκε πέρσι στο Μουσείο. Απεικονίζει ένα γυμνό ανδρικό σώμα να φέρει - σε μια κίνηση περισυλλογής - το δεξί χέρι προς το κεφάλι συνεγείροντας ταυτόχρονα τη γενεσιουργό δύναμη του ανδρισμού του. «Όποιος χαϊδεύει το πέος του δεν πάει να πει πως κατ’ ανάγκην αυνανίζεται. Μπορεί και να σκέφτεται», γράφει χιλιάδες χρόνια αργότερα ο Μάνος Χατζηδάκις στην ποιητική συλλογή «Μυθολογία δεύτερη». Τέτοιου είδους αγαλμάτια χρησιμοποιούνταν σε λατρευτικές τελετές των Βαλκανίων και πιθανότατα συμβόλιζαν τη γονιμότητα.

 Έρωτας και Αφροδίτη 

Σε περίοπτη θέση στην κεντρική αίθουσα του Μουσείου, η Αφροδίτη σε μια συνεσταλμένη στάση με έναν μανδύα προσπαθεί να κρύψει το εφηβαίο της και με μια κίνηση του χεριού της τείνει να καλύψει το εκτεθειμένο της στήθος. Παραλλαγή του αγάλματος της Αφροδίτης της Κνίδου το οποίο αρχικά φιλοτέχνησε ο Πραξιτέλης στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. απεικονίζοντας για πρώτη φορά γυμνό το γυναικείο σώμα. Σαν να μην πέρασε μια μέρα, μοιάζει ακόμη να κρύβεται από τα «αδιάκριτα» μάτια των δεκάδων επισκεπτών που το φωτογραφίζουν. Κόρη του Δία και της Ωκεανίδας Διώνης, η Αφροδίτη συμβολίζει διαχρονικά τον έρωτα και την ωραιότητα. Πρόκειται για μια αρχέγονη θεότητα που κατά πάσα πιθανότητα προήρθε από προγενέστερες λατρείες της Ανατολής και κατά την επικρατέστερη εκδοχή γεννήθηκε από τον αφρό που δημιουργήθηκε στη θάλασσα, όταν ο Τιτάνας Κρόνος έκοψε τα γεννητικά όργανα του Ουρανού. Παιχνιδιάρα κι απελευθερωμένη αποζητά διαρκώς τα ερωτικά πάθη. Πολλά τα προσωνύμιά της: Ουράνια και Πάνδημος εκφράζει τόσο το σαρκικό πάθος όσο και την πνευματική ένωση. Αέρια και Αστερία, Πασιφαής και Θαλασσαίη, Γαληναία και Εύπλοια, Εύκαρπος και Ανθεία προσφέρει σε ουρανό, στεριά και θάλασσα, συμβολίζοντας την πληρότητα και τη γαλήνη του κόσμου. Πως αλλιώς αφού ωθεί στη γέννηση, την τεκνοποιία...

Παιδάκι στρουμπουλό με σγουρά μαλλιά και σαρκώδη χείλη απεικονίζεται ο έρωτας σε γλυπτό της ρωμαϊκής εποχής. Φορτωμένος τη φαρέτρα με τα βέλη του, στοχεύει με το τόξο του όποιον επιθυμεί να αιχμαλωτίσει. Πιστός ακόλουθος της Αφροδίτης, παρουσιάζεται σαν γιός της όμως για πολλούς συγγραφείς, ανάμεσά τους και ο Ησίοδος, ο Έρωτας προϋπήρχε της Αφροδίτης, τότε μάλιστα που δεν υπήρχε τίποτα παρά μόνο το Χάος. Σύμφωνα λοιπόν με την Κοσμογονία, ήταν αυτός που παρότρυνε τη Γαία να συνευρεθεί με τον Ουρανό δημιουργώντας την πλάση, που περιβάλλει τον κόσμο. Η γονιμοποίηση έγινε μέσω της βροχής… Όμοια με τη μυθική Δανάη, την κόρη του βασιλιά του Άργους που ο πατέρας της έχει φυλακίσει σε κελί, αφού σύμφωνα με χρησμό το παιδί της θα σκότωνε τον βασιλιά και θα του έπαιρνε τον θρόνο. Μεταμορφωμένος σε χρυσή βροχή, ο Δίας μπαίνει στο κελί της, σε μια από τις ρομαντικότερες σκηνές της κλασικής αρχαιότητας όπως απεικονίζεται σε ερυθρόμορφο αγγείο του 5ου π.Χ. αιώνα. 

Η γυναίκα και ο γάμος στην κλασική Αθήνα 

Μπορεί οι Έλληνες να μην αγαπάμε πολύ την αγγειογραφία, αποτελεί όμως μια μοναδική πηγή άντλησης πληροφορίας για την καθημερινότητα και τα ήθη της εποχής. Τόσο οι εξωσυζυγικές σχέσεις του αρχηγού των θεών, όσο και η σκηνή με τη Δανάη, που εμπεριέχει πολλά στοιχεία αναφορικά με την τελετουργία του γάμου, αντικατοπτρίζει τη θέση της γυναίκας τόσο μέσα στον γάμο, όσο και κοινωνικά. Γιατί όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται στην Αθήνα, όπου θεσμοθετήθηκε η Δημοκρατία, η γυναίκα δεν έχει καμία ελευθερία. Οφείλουμε ωστόσο να σημειώσουμε ότι τα περισσότερα από τα εκθέματα, στα οποία θα αναφερθούμε, αφορούν τον 4ο και τον 5ο π.Χ. αιώνα και έρχονται κατά κύριο λόγο από την Αττική και τη Βοιωτία, προσφέροντάς μας συγκεκριμένες χρονικά και γεωγραφικά πληροφορίες. Τόσο στην Αθήνα, κατά την αρχαϊκή εποχή που προηγήθηκε, όσο και την ίδια ακριβώς περίοδο στην αυστηρή, στρατιωτική Σπάρτη οι γυναίκες είχαν περισσότερα δικαιώματα. Μετά τον πελοποννησιακό πόλεμο (αρχές 4ου αιώνα), αλλάζουν τα ήθη στην ελληνική αρχαιότητα. Ήταν ο ίδιος ο πόλεμος, ο οποίος κρατά 30 χρόνια και φέρνει λιμούς, πείνα και αρρώστιες, δίνοντας μία νέα αντίληψη των πραγμάτων, που τείνει προς τις απολαύσεις, τις ηδονές…

Λουτροφόροι, γαμικοί λέβητες κι άλλα ερυθρόμορφα αγγεία περιγράφουν σκηνές από τον γυναικωνίτη, τη λουτροφορία, το στόλισμα της νύφης, τη γαμήλια πομπή... Κι αν αναρωτιέστε πόση σχέση είχε ο γάμος με τον έρωτα, η απάντηση είναι: απολύτως καμία. Στην αρχαιότητα ο γάμος συνδέεται αποκλειστικά με την τεκνοποίηση και η γυναίκα δεν έχει σε αυτόν κανέναν λόγο. Είναι ο πατέρας της νύφης που σε συνεννόηση με τον μέλλοντα γαμπρό ή τους γονείς του αποφασίζει. Το ζευγάρι – γύρω στα 15 ετών η γυναίκα και στα 30 ο άντρας − δεν είχε συναντηθεί ποτέ. Σε μια τριήμερη τελετή με θρησκευτικό πρωτίστως χαρακτήρα, ο πατέρας με τον μέλλοντα σύζυγο υπογράφουν το προικιό και γίνεται μια μικρή γιορτή στο σπίτι της νύφης. Τότε η μητέρα αποκαλύπτει για πρώτη φορά το πρόσωπό της, το οποίο καλύπτεται με πέπλο. Η γυναίκα στην κλασική Αθήνα είναι τόσο περιορισμένη, που δεν επιτρέπεται να κυκλοφορεί δημόσια χωρίς τη συνοδεία κάποιου άνδρα. Ακόμη και μέσα στο σπίτι δεν κυκλοφορεί ελεύθερα παρά μόνο στον γυναικωνίτη. Ο σύζυγός της δεν τη συναντά πουθενά πέρα από τη συζυγική κλίνη. Δεν τρώνε καν μαζί. Είναι μια μηχανή… τεκνοποίησης. Ο Ευριπίδης γράφει μάλιστα ότι οι άντρες θα ήταν ευτυχισμένοι, αν είχανε βρει τον τρόπο να κάνουν νόμιμους γιους χωρίς να παντρεύονται... Όπως περιγράφεται σε παραστάσεις των αγγείων, τα κορίτσια διδάσκονταν στο σπίτι από τη μητέρα. Μάθαιναν απλή αριθμητική, γραφή κι ανάγνωση, αργαλειό και οικοκυρικά. Σαν μέλλουσες σύζυγοι θα ήταν άλλωστε αποκλειστικά υπεύθυνες για τα του οίκου.  

Εταίρες, ιέρειες και παλλακίδες 

Σκηνές από συμπόσια με εταίρες να παίζουν την άρπα τους, χορεύτριες και αυλητρίδες που διασκεδάζουν το ανδρικό κοινό, νέοι που προσφέρουν το βαλάντιό τους στις εταίρες − η ξενάγηση στην τέχνη της αγγειογραφίας συνεχίζεται. Η πορνεία στην αρχαία Αθήνα ήταν θεσμοθετημένη με νόμο κι οι γυναίκες που εκπορνεύονταν πλήρωναν μάλιστα και φόρο, το πορνικό τέλος, από όπου η πολιτεία αντλούσε πολλά από τα έσοδά της. Στην ανώτερη κατηγορία, τις υπηρεσίες των οποίων μπορούσαν να απολαμβάνουν μόνο οι πλούσιοι αριστοκράτες, ανήκαν οι εταίρες. Αυτές είχαν λάβει μόρφωση είτε από τις μητέρες τους, είτε επειδή προέρχονταν από περιοχές, όπου οι γυναίκες απολάμβαναν περισσότερα προνόμια. Καθώς ήταν μορφωμένες μπορούσαν να συμμετέχουν στα συμπόσια και να συζητούν με τους άνδρες προσφέροντας παράλληλα − αντί αντιτίμου − τις ερωτικές τους υπηρεσίες. Ακολουθούσαν οι αυλητρίδες, οι οποίες άνοιγαν τα συμπόσια με χορό και μουσική, συμμετέχοντας έπειτα στα όργια. Στην κατώτατη κατηγορία ανήκαν οι δεικτηριάδες, οι οποίες εκδίδονταν στα πορνεία της εποχής, τα «δεικτήρια», τα οποία διέθεταν βιτρίνες. Σε αντίθεση με τις λαϊκές πόρνες σημαντική θέση κατείχαν οι ιερόδουλες, οι οποίες προσέφεραν τις υπηρεσίες τους για ιερό σκοπό, στο όνομα δηλαδή κάποιας θεάς, συνήθως της Αφροδίτης. Ήταν ιέρειες, ανήκαν δηλαδή στον κλήρο του ναού. Η πορνεία λοιπόν σ’ αυτήν την περίπτωση θεωρούταν ιερή και δεν εμπόδιζε μετέπειτα ενδεχόμενο γάμο. Πέρα από θρησκευτικούς λόγους, συχνά μάλιστα, οι γυναίκες γινόταν ιερόδουλες προκειμένου να συγκεντρώσουν χρήματα για την προίκα τους. Πασίγνωστη ελληνική πόλη της ιερής πορνείας ήταν η Κόρινθος λόγω της σχέσης της με τα λιμάνια της Ανατολής απ’ όπου προήρθε ο θεσμός. Τέλος, οι Παλλακίδες αποτελούσαν τις νόμιμες ερωμένες των ανδρών της αριστοκρατικής τάξης με γνωστότερη την θρυλική Ασπασία του Περικλή. Εταίρα από τη Μίλητο διατηρούσε μάλιστα και οίκο ανοχής.  

Ο Δίας, ο Γανυμήδης, η Σαπφώ και ο πλατωνικός έρως 

Το μόνο γνωστό σε εμάς διδασκαλείο της αρχαιότητας για γυναίκες λειτούργησε από τον 6ο αιώνα στη Λέσβο από τη Σαπφώ… Και παρότι μέχρι σήμερα την καταγωγή της χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε τη γυναικεία ομοφυλοφιλία, δεν γνωρίζουμε κατά πόσο η Σαπφώ είχε ερωτικές σχέσεις με τις μαθήτριές τις. Για τους περισσότερους ωστόσο ιστορικούς, η σχέση της με τις μαθήτριες δεν ήταν μόνο πνευματική αλλά εμπεριείχε και το ερωτικό πάθος. Στην τέχνη ωστόσο δεν έχει καταγραφεί ποτέ ερωτική συνεύρεση μεταξύ γυναικών, αφού λόγω της κοινωνική τους θέσης δεν πολυενδιαφέρουν μάλλον οι προτιμήσεις τους…

Σε δύο αγγεία του 5ου αιώνα από την Λοκρίδα και την Περαχώρα της Κορίνθου βλέπουμε σκηνές από τον μύθο του Δία και του πρίγκηπα της Τροίας Γανυμήδη. Μεταμορφωμένος σε αετό ο Δίας τον άρπαξε και παρά τη ζήλεια της Ήρας, τον μετέφερε στον Όλυμπο και τον έχρησε οινοχόο των θεών, προσφέροντάς του μάλιστα αθανασία. Και εφόσον ο Δίας ερωτεύεται έναν άνδρα, αντιλαμβανόμαστε ότι η ομοφυλοφιλία στην αρχαιότητα ήταν αποδεκτή, κάτι που αντιλαμβάνεται κανείς άμεσα, μελετώντας τόσο τον Πλάτωνα όσο και τον Αριστοτέλη. Η ηθική γραμμή στον αρχαίο ελληνικό κόσμο περνά ανάμεσα στην εγκράτεια και την ακολασία ανεξαρτήτως του σεξουαλικού προσανατολισμού, αναφέρει ο Φουκώ στην «Ιστορία της σεξουαλικότητας». Η εγκράτεια για έναν άνδρα θεωρούταν αρετή, τόσο απέναντι στους άνδρες όσο και στις γυναίκες.

Σε ότι αφορά τον θεσμό της παιδεραστίας, είχε τότε σαφέστατα διαφορετική έννοια από τη σημερινή και αφορούσε στην πνευματική καθοδήγηση, στη μετάδοση προς τον μαθητή της γνώσης, της αγάπης για τις τέχνες και το ωραίο. Κι όπως διαχρονικά κάθε σχέση δασκάλου - μαθητή εμπεριέχει την έννοια του έρωτα έτσι και τότε. Πόσο μάλλον αφού ο έρωτας για τους αρχαίους δεν αφορούσε μόνο τη σωματική αλλά κυρίως την πνευματική έλξη. Ιδιαίτερα για τον Πλάτωνα αληθινός έρωτας είναι μόνο ο πνευματικός. Εξ ου και ο όρος: πλατωνικός έρως. Αμιγώς σεξουαλική συνεύρεση μεταξύ του δασκάλου - εραστή και του νεαρού ερωμένου δεν συναντάμε πουθενά, όταν αντίθετα οι παραστάσεις που απεικονίζουν την ερωτική πράξη είτε μεταξύ ανδρών, είτε μεταξύ αντίθετων φύλων είναι πολύ διαδεδομένες κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα. Όμοια και ο φαλλός που συναντάμε σε φαλλοφόρα ερμαϊκή στήλη. Σύμβολο γονιμότητας χρησιμοποιούταν σε πομπές και προσφερόταν σαν δώρο προς τους θεούς σε διάφορες λατρευτικές τελετές αναφορικά με τον Διόνυσο και τον Ερμή. 

Πάνας, Μαινάδες και Ερμαφρόδιτος 

Πίσω στη γλυπτική, γεμάτο παιχνίδι και ερωτικό υπονοούμενο το σύμπλεγμα Αφροδίτης, Πανός και Έρωτα βρέθηκε στην «Οικία Ποσειδωνιαστών» της Δήλου και φιλοτεχνήθηκε για λογαριασμό του Διονυσίου από τη Βηρυτό ως δώρο στους θεούς της πατρίδας του. Ανήκει στο 100 π.Χ., όταν τα ήθη έχουν πια απελευθερωθεί και πουθενά αλλού δεν συναντάμε τη θεά Αφροδίτη τόσο αισθησιακή, χυμώδη και γήινη.

Τελευταίο έκθεμα − η «επιτομή της τελειότητας» θα πει η Ιωάννα −  το άγαλμα της «κοιμώμενης Μαινάδας». Ξαπλωμένη νωχελικά πάνω σε βράχο, ακουμπά σε δορά πάνθηρα αποκαλύπτοντας τις γυμνές καμπύλες της. Φτιαγμένο από πεντελικό μάρμαρο, βρέθηκε νότια της Ακρόπολης και είναι της εποχής του Ανδριανού. Νύμφες και συντρόφισσες του Διόνυσου, οι Μαινάδες εδώ αποκτούν διττή σημασία καθώς ο αγαλματικός αυτός τύπος είναι γνωστός και ως «κοιμώμενος Ερμαφρόδιτος». Μυθικός γιος της Αφροδίτης και του Ερμή συμβολίζει την ένωση της ομορφιάς και του πνεύματος. Τον ερωτεύτηκε η νύμφη Σαλμακίδα και καθώς αυτός δεν υπέπεσε στο κάλεσμά της, εκείνη προκειμένου να μην τον χάσει παρακάλεσε τους θεούς να τους κάνουν κυριολεκτικά ένα. Έτσι κι έγινε. Ενσαρκώνοντας την πλήρη ενότητα και την αρμονία των δύο φύλων, θυμίζει ίσως τη διατύπωση του Αριστοφάνη για το «ανδρόγυνο». Γέννημα ανάμεικτο της σελήνης, οι εκπρόσωποι του τρίτου αυτού φύλου είχαν τόση δύναμη, που μπορούσαν να ανέβουν ως τον ουρανό και να χτυπήσουν τους θεούς. Ο Δίας λοιπόν τους έκοψε στα δύο κι έκτοτε ψάχνουν να βρουν το άλλο τους μισό − να αγκαλιαστούν, να γίνουν πάλι Ένα… Ποιος να ξέρει; Χιλιάδες χρόνια φιλοσοφίας, τέχνης, επιστήμης αναφορικά με τον έρωτα «…και πάλιν ανάμεσα στη σοφία και την αμάθεια», που λέει κι η πάνσοφη Διοτίμα. 

Προδιαγραφές

  • Πληροφορίες:

    Αναλυτικά το πρόγραμμα όλων των εκδρομών και των ξεναγήσεων της ΚΕΔΡΟΣ: www.kedrostravel.com, FB: www.facebook.com/kedrostraveling.

    Κρατήσεις και πληροφορίες στο τηλ: 210 9944909 & στο email:

    Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
    .