Μεσαιωνική Πόλη Ρόδου στα βήματα των Ιπποτών
5.0/5 rating 1 vote
κείμεινο: Ελένη Α. Παπαδοπούλου| φωτογραφίες: Νίκος Κασέρης

Ανήκει στα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Ολοζώντανη ως τις μέρες μας, με 2500 κατοίκους εντός των τειχών της, πολυσήμαντο οχυρό και μνημείο διαδοχικών πολιτισμών και ιστορίας, εκπέμπει τη μαγεία του καιρού των Ιπποτών και η φήμη της ταξιδεύει αέναα στα πέρατα της γης...

Μπαίνεις στην παλιά πόλη θριαμβικά από την Πύλη της Ελευθερίας και νιώθεις να βρίσκεσαι στη μηχανή του χρόνου... Γύρω σου ζωντανεύουν εποχές και ιστορία 24 και πλέον αιώνων... Παλάτια και τείχη, φρούρια και μιναρέδες, πλακόστρωτοι δρόμοι και πέτρινα σπίτια με ανθοστόλιστους εξώστες, μικρές πλατείες, Μουσεία με θησαυρούς και μνήμες όλων των εποχών... ανασταίνονται μέσα στο παρόν και καθορίζουν τα δρώμενά του. Η παλιά πόλη της Ρόδου είναι η μεγαλύτερη, ζωντανή, μεσαιωνική πόλη της Ευρώπης. Από το 1993 ανήκει στον Οργανισμό Πόλεων Παγκόσμιας Κληρονομιάς και από το 1998 στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Οι μόνιμοι κάτοικοι της πόλης μοιράζονται μια έκταση 58,37 εκταρίων με τους χιλιάδες επισκέπτες και προσκυνητές που μετατρέπουν το μνημείο σε ένα διεθνές ιστορικό μονοπάτι... Γύρω της απλώνεται η σύγχρονη πόλη και σε απόσταση αναπνοής η θάλασσα, οι φυσικές ομορφιές και τα μνημεία ενός απαράμιλλου νησιού...

Το νησί του Ήλιου

«Επίσημα» η Ρόδος εμφανίζεται στον ιστορικό χώρο της Ανατολικής Μεσογείου γύρω στο 1400 π.Χ. με την εγκατάσταση εκεί Μινωιτών, τους οποίους διαδέχθηκαν αργότερα οι Μυκηναίοι και οι Δωριείς.
Ο μύθος διηγείται την Ρόδο από την προκατακλυσμιαία εποχή. Πρώτοι κάτοικοι της νήσου ήταν οι προϊστορικοί μεταλλουργοί Τελχίνες που ήρθαν στη Ρόδο από την Κύπρο και την Κρήτη. Μετά την Τιτανομαχία, ο Δίας μοίρασε τη γη στους Ολύμπιους θεούς. Ο Ήλιος ζήτησε να εξαιρεθεί από την κλήρωση και να του δοθεί η χώρα που πρώτη θα φανερωθεί από τα αφρισμένα κύματα στην επόμενη ανατολή του. Μια άλλη εκδοχή θέλει τον Ήλιο να παντρεύεται την κόρη του Ποσειδώνα, Ρόδο, και να δίνει το όνομά της στο νησί. Ο Κέρκαφος, ένας από τους 7 γιους του Ήλιου και της Ρόδου, ανέλαβε την βασιλεία του νησιού και το μοίρασε στους 3 γόνους του Λίνδο, Κάμειρο και Ιαλυσό.

Από τον Κολοσσό στον Κάσσιο

Οι τρεις αυτές μεγάλες πόλεις-κράτη αποτελούν σήμερα αρχαιολογικούς χώρους με σπουδαία ευρήματα και τεκμήρια που φτάνουν ως τη Νεολιθική Εποχή. Το 408 π.Χ. ίδρυσαν από κοινού την πόλη της Ρόδου σύμφωνα με την «Ιπποδάμειον Νέμεσιν», το σύστημα του διασημότερου πολεοδόμου της αρχαιότητας Ιπποδάμου. Η άνω ακρόπολη της αρχαίας Ρόδου δεσπόζει σήμερα στο ψηλότερο δυτικό άκρο της πόλης και τα σημαντικότερα μνημεία της ανήκουν στους Ελληνιστικούς χρόνους. Οι 3 αιώνες που ακολούθησαν την ίδρυση της πόλης θα αναδείξουν το νησί σε ηγετικό κέντρο του θαλάσσιου εμπορίου, της ναυσιπλοΐας, του πολιτισμού... Είναι η περίοδος που θα υψωθεί ο  Κολοσσός της Ρόδου, ένα από τα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου. Από τον 5ο π.Χ. αιώνα και ως την ρωμαϊκή κατάκτηση, η Ρόδος σε γενικές γραμμές θα ακολουθήσει τις ηγεμονίες των μεγάλων ελληνικών δυνάμεων, της Αθήνας, της Σπάρτης, των Μακεδόνων, με κάποιες παρενθέσεις υπό ξένη επιρροή. Θα απολαμβάνει όμως την αυτονομία και την ανεξαρτησία που της επιτρέπει η ακμαία οικονομία της και η στρατηγική της θέση. Το πρώτο μεγάλο πλήγμα θα δεχτεί από τον Ρωμαίο Κάσσιο ο οποίος την ισοπέδωσε το 42 π.Χ..Στα βυζαντινά χρόνια, η Ρόδος θα βρεθεί με μειωμένη την ισχύ της αλλά όχι ασήμαντη. Ως μέρος της αυτοκρατορίας θα ακολουθήσει τις ταραχές και τις περιπέτειές της. Στους επόμενους αιώνες η πόλη θα συρρικνωθεί, θα οχυρωθεί με νέα τείχη και θα περιοριστεί στο τμήμα που αργότερα οι Ιππότες ονόμασαν Κολλάκιο. Στις αρχές του 12ου αιώνα, όμως, το τείχος θα επεκταθεί για να συμπεριλάβει 175.000 τ.μ. Η μεγαλόνησος θα βρεθεί στη συνέχεια στα χέρια των Βενετών και το 1204 θα περάσει στους Γενοβέζους. Περίπου έναν αιώνα αργότερα, το 1309 οι Γενοβέζοι θα πουλήσουν την Ρόδο στο τάγμα των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ.

Οι Ιππότες στη Ρόδο

Για τους επόμενους 2 αιώνες το νησί θα γίνει η διοικητική και στρατιωτική έδρα του Ιπποτικού κράτους, στο οποίο ανήκουν τα περισσότερα νησιά της Δωδεκανήσου. Η ηγεμονία των Ιπποτών στην Ανατολική Μεσόγειο, εκτός από τις εσωτερικές έριδες θα αντιμετωπίζει διαρκώς την οθωμανική απειλή. Οι Ιππότες θα ενισχύσουν και θα επεκτείνουν την οχύρωση και θα χτίσουν πολλά δημόσια κτίρια που σήμερα αποτελούν αρχιτεκτονικά και ιστορικά μνημεία της παλιάς πόλης. Ο διαχωρισμός σε 2 ζώνες με εσωτερικό τείχος θα διατηρηθεί και το βόρειο τμήμα, το Κολλιάκι, θα γίνει το στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο με πυρήνα το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου ενώ στο νότιο, το Μπούργκο, με την αγορά, τις εκκλησίες, τα εμπορικά και δημόσια κτήρια, θα ζουν οι λαϊκοί. Το νησί με τους Ιππότες θα γνωρίσει νέα ακμή και οι σχέσεις με τους ντόπιους θα είναι αυτή της ανοχής, συχνά και της συνεργασίας που την υπαγόρευε μάλλον η κοινή απειλή του οθωμανικού κράτους. Τα πανίσχυρα τείχη της πόλης θα αντέξουν το 1480 την πολιορκία του Μωάμεθ Β’ του Πορθητή αλλά το 1522 η ανελέητη πολιορκία του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή, θα υποχρεώσει τους Ιππότες να παραδώσουν την πόλη και να αποσυρθούν στη Μάλτα. Μέχρι το 1912 που θα κρατήσει η οθωμανική κυριαρχία, η Ρόδος θα ζήσει την πιο σκοτεινή περίοδο της ιστορίας της. Θα χάσει το διεθνές κύρος της και θα υποχρεωθεί στην εσωστρέφεια και τις φθορές της παρακμής.Στα χρόνια της Ιταλικής αποικιοκρατίας στη Δωδεκάνησο, η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου θα γνωρίσει μια λαμπρή ανακαίνιση. Οι προσθήκες των οθωμανών αφαιρούνται για να αναδειχθεί η κληρονομιά των Ιπποτών, γκρεμίζονται τα σπίτια δίπλα στην τάφρο, γίνονται έργα υποδομής και ξαναχτίζεται το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Το 1948, η Ρόδος και όλη η Δωδεκάνησος ενώνονται ξανά με την Ελλάδα.

Μια περιπλάνηση

Το τάγμα των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη, γνωστό ως και τάγμα των Οσπιταλιέρων (hospital), ιδρύθηκε στην Ιερουσαλήμ τον 12ο αι. από καθολικούς μοναχούς, με αρχικό σκοπό την περίθαλψη των σταυροφόρων και των προσκυνητών. Γρήγορα εξελίχτηκε σε στρατιωτικό σώμα με κύριο σκοπό την υπεράσπιση των αρρώστων προσκυνητών στα νοσοκομεία του τάγματος και αργότερα πολεμούσε τους Σαρακηνούς προασπιζόμενο τους χριστιανούς. Όταν οι Ιππότες διώχθηκαν από τους Αγίους Τόπους εγκαταστάθηκαν στην Κύπρο και στη συνέχεια κατέλαβαν την Ρόδο. Η περιπλάνηση στη Μεσαιωνική Πόλη είναι καταιγισμός εικόνων, λουτρό αισθητικής και αρχιτεκτονική μύηση. Και όλα αυτά μέσα σ’ έναν ζωντανό καμβά, κοσμοπολίτικο το καλοκαίρι, όπου ξενώνες και καφέ, χώροι εστίασης, καταστήματα, Μουσεία, βιβλιοθήκες, αίθουσες τέχνης και εκδηλώσεις παγκόσμιας αίγλης συνυπάρχουν λειτουργικά με τα μνημεία... Η πιο εντυπωσιακή είσοδος γίνεται από την Θαλασσινή Πύλη. Η λιθόστρωτη οδός των Ιπποτών, είναι ο καλύτερα διατηρημένος μεσαιωνικός δρόμος της Ευρώπης και αποτελούσε την κύρια αρτηρία του βόρειου τμήματος όπου και τα διοικητήρια. Στις «όχθες» του υψώνονται ορισμένα από τα σπουδαιότερα κτίσματα όπως τα «Καταλύματα των Γλωσσών» του τάγματος των Ιπποτών, οι οικίες και το Νοσοκομείο των αξιωματούχων, ο Άγιος Ιωάννης Κολλακίου, το παρεκκλήσι της Αγίας Τριάδας...
Στο πολυόροφο Παλάτι του Μαγίστρου (Καστέλο), το σημαντικότερο ίσως κτίριο της πόλης, θαυμάζεις υπέροχα ψηφιδωτά και στοιχεία διακόσμησης της Ιταλοκρατίας. Σε θέση περίοπτη, το παλάτι, προσφέρει υπέροχη θέα απ’ όλα τα σημεία της πόλης αλλά και εκτός των τειχών. Εδώ στεγάζεται το πρότυπο για τον ελλαδικό χώρο Μεσαιωνικό Μουσείο της Ρόδου που οργάνωσε ο Έφορος Αρχαιοτήτων Ηλίας Κόλιας, πρωτεργάτης της ανακήρυξης της Μεσαιωνικής Πόλης σε Παγκόσμιο Μνημείο Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Πολύ κοντά στο Παλάτι, το λιμάνι και την αγορά βρίσκεται ένα από τα σπουδαιότερα κτίρια, το νέο Νοσοκομείο των Ιπποτών του 15ου αι., το οποίο φιλοξενεί σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο. Στην πλατεία Ιπποκράτους υψώνεται το κτίριο της Καστελλανίας, το ποινικό δικαστήριο των Ιπποτών που στεγάζει την Δημόσια Βιβλιοθήκη και το Λαογραφικό Αρχείο της Δωδεκανήσου. Η Παναγία του Κάστρου ή της Νίκης (11ος αι. μ.Χ.) είναι ο αρχαιότερος σωζώμενος ναός εντός της μεσαιωνικής πόλης. Συναρπαστική εμπειρία είναι ο περίπατος στην περίμετρο των τειχών όπως και αυτός στην μεσαιωνική τάφρο. Στο παλιό οπλοστάσιο των Ιπποτών στεγάζεται το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης. Ανάμεσα στις εκκλησίες της πόλης ξεχωρίζουν η Αγία Αικατερίνη, ο πρώτος ορθόδοξος ναός που ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής μετέτρεψε σε τζαμί και η Παναγιά στο Μπούργκο. Θα μετρήσετε περισσότερες από 25 εκκλησίες, εκτός από τα τεμένη, κάθε μια με την ξεχωριστή της ιστορία και σπουδαιότητα. Κοντά στην Πύλη της Ελευθερίας θα βρείτε και τον ελληνιστικών χρόνων ναό της Αφροδίτης. Ο γοτθικός, ο αναγεννησιακός ρυθμός, δίπλα στα βυζαντινά, ρωμαϊκά, ελληνιστικά μνημεία... Τα τεμένη, τα οικόσημα, οι αψίδες, οι συλλογές και τα πνευματικά ιδρύματα, οι προμαχώνες, οι πύργοι, οι θεσμικές συναντήσεις και γιορτές των Ιπποτών που γίνονται κάθε χρόνο..., τα διεθνή μουσικά και καλλιτεχνικά φεστιβάλ... Ένα μεγαλοπρεπές πλήθος της ιστορίας και των τεχνών του ανθρώπου σε παρασύρει σ’ έναν ονειρικό κόσμο που δυσκολεύεσαι να αποχωριστείς. Θα χρειαστείτε οπωσδήποτε τον λεπτομερή χάρτη της Μεσαιωνικής Πόλης που κυκλοφορεί στο νησί, για να εντοπίσετε τα αναρίθμητα μνημεία που δεν χώρεσαν εδώ.
Μόνο θυμό μπορεί να προκαλέσει η εγκατάλειψη της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου από την πολιτεία με το πρόσχημα της κρίσης. Η πρόσφατη έκκληση των τοπικών αρχών και φορέων για εξεύρεση πόρων συντήρησης των μνημείων που καταρρέουν, φανερώνουν «παράλογη» πολιτική. Δεν μπορείς να αφήνεις στη φθορά έναν τόπο που γεμίζει τα κρατικά ταμεία ως αδιαμφισβήτητο κορυφαίο μέλος της τουριστικής εμπροσθοφυλακής σου, την ώρα που η χώρα έχει ανάγκη τον κάθε τουριστικό οβολό.

Λίγη... Ρόδος ακόμα

Το τέταρτο μεγαλύτερο νησί της χώρας μας, ευνοημένο από τη φύση που της χάρισε άφθονα τα δώρα και την ιστορία που την κόσμησε με μνημεία μοναδικά, έχει ανεξάντλητες ομορφιές και αξιοθέατα εκτός της Μεσαιωνικής Πόλης. Με διεθνές αεροδρόμιο, μαρίνα, κομβικό λιμάνι, είναι και σήμερα ακμαίο σταυροδρόμι των θαλασσών. Το λιμάνι της, αποτελεί πύλη εισόδου και εξόδου (home port) για τις κρουαζιέρες στη Μεσόγειο.Η Ρόδος είναι μεταξύ άλλων ένας φυσικός παράδεισος με σπάνια χαρίσματα. Η περίφημη Κοιλάδα των πεταλούδων, ένας εκπληκτικός βιότοπος όπου εμφανίζονται το καλοκαίρι αμέτρητες πεταλούδες του είδους Panaxia Quadripunctaria, εντυπωσιάζει τους φυσιολάτρες όλης της γης. Γεφυράκια, καταρράκτες, νούφαρα, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας... μια πανδαισία.Σπάνιο οικοσύστημα με πυκνή χλωρίδα και πανίδα διαθέτει το Πάρκο Ροδινιού, το αρχαιότερο πάρκο στον κόσμο, με αναψυκτήριο, μόλις 3 χλμ από την πόλη της Ρόδου. Οι Επτά πηγές, το πρασονήσι, το φράγμα Απολλακιάς, Ο Προφήτης Ηλίας που άλλοτε ήταν γεμάτος από το σπάνιο ελάφι της Ρόδου, το πλατόνι, είναι λίγα μόνο από τα φυσικά αξιοθέατα της Ρόδου.Οι διάσημες και πολλές παραλίες της, η πληθωρική και ιδιαίτερη γαστρονομική εμπειρία, τα εκλεκτά τοπικά προϊόντα, τα πολλά κάστρα και οι αρχαιολογικοί χώροι, η άρτια τουριστική οργάνωση και εμπειρία των Ροδίων... καθιέρωσαν το νησί ως έναν από τους πιο αγαπημένους προορισμούς στον κόσμο.  Σημείωση: Το φωτογραφικό υλικό είναι ευγενική παραχώρηση του γνωστού Ρόδιου φωτογράφου Νίκου Κασέρη.

Χάρτης