Ανθεμόεσσα χώρα
4.7/5 κατάταξη (3 ψήφοι)

κείμενο: Ελένη Α. Παπαδοπούλου

…και την Ήρα αγκάλιασε ο Δίας, ο γιος του Κρόνου,
κι η θεία γη εφύτρωσε πυκνό και νιο χορτάρι,
με κρόκους, και υάκινθους και ολόδροσους λωτούς,
που τους βαστούσε απαλά, ψηλά πάνω απ’ το χώμα…
ΙΛΙΑΔΑ, Ξ 346-351

Στην αειπόθητη γη μας, το γλυκύτατο έαρ είναι συνουσία θεών και τα λουλούδια της οι οργασμοί τους… Μυριάδες αναστεναγμοί και πόθων σπασμοί ξεχύνονται πολύχρωμοι στα τροφαντά της όρη και στους ηδονικούς λειμώνες της… Ρίγη και λικνίσματα, ευωδιές και θροΐσματα ανασταίνουν την Περσεφόνη, μυρώνουν τα πάθη, στεφανώνουν αυλές και στολίζουν Αδώνιδος Κήπους. Στην γη μας, ανθίζουν τα περισσότερα ενδημικά αγριολούλουδα της Ευρώπης… Ο πολιτισμός μας ολόκληρος έχει υφανθεί πάνω στον αργαλειό της ελληνικής χλωρίδας και η ομορφιά της μετουσιώθηκε σε τέχνη πανανθρώπινη. Η ψυχή μας, το συνειδητό και το υποσυνείδητό μας, είναι μπολιασμένα με τη χιλιόχρονη γύρη της και τίποτε στον κόσμο δεν θα μπορέσει να αναπληρώσει την απώλειά της…

Σύμπαν… Χλωρό

Μπορεί στην ζωή μας να φώλιασε η καταχνιά του Μνημονίου, και η χαρά μας να νοθεύτηκε με τα πικρά δελτία ειδήσεων, η Ελληνική Άνοιξη, όμως, ήρθε και πάλι με τα πανέρια της γεμάτα. Σ’ ετούτη τη γη υμνήθηκε με τόση χάρη και περίσσεια, που την έκανε μοναδική κατοικία για σπάνια άνθη και φυτά, σ’ έναν πλούσιο και ποικιλόμορφο φυτικό ιστό. Από τον Όμηρο και τον Ησίοδο και απ’ τον Θεόφραστο ως τον Μ. Αλέξανδρο, τον Διοσκουρίδη και μέχρι τους σύγχρονους βοτανολόγους μας, μια αδιάσπαστη αλυσίδα εραστών της ελληνικής χλωρίδας, την μελετάει, την καταγράφει, χωρίς ποτέ να την τελειώνει... Κι ο λαός μας γράφει δίπλα τους τη δική του ανθηρή ιστορία, δημιουργώντας μια παράδοση ασύγκριτη, με ονόματα και θεραπείες, με τελετές και κοσμήματα, με γιορτές, μύθους, θρύλους, συμβολισμούς. Τα Θεσμοφόρια, τα Αδώνια, τα Ανθεστήρια, αλλά και όλες σχεδόν οι αρχαίες γιορτές και ιερές λειτουργίες πλημμυρίζουν με τα δώρα του φυτικού βασιλείου, οι Θεοί, οι  Ήρωες, οι Αθλητές σημαδεύονται και στεφανώνονται με λουλούδια, βότανα, δέντρα... Εξαγνισμοί, χαρμόσυνα της καθημερινότητας, ακόμα και ο πόνος τους θανάτου, τραγούδια και λογοτεχνήματα είναι τόσο στενά δεμένα με τα φυτά αυτού του τόπου που δεν είναι υπερβολή αν μιλήσουμε για το ιδιαίτερο «πολιτιστικό σύμπαν» της ελληνικής χλωρίδας. Γι’ αυτό, άλλωστε, οι αρχαίοι Έλληνες την έκαναν ξεχωριστή θεά. Η Χλωρίς ήταν επιφορτισμένη με την φροντίδα της βλάστησης και είχε βοηθούς στο έργο της τις Ώρες, θυγατέρες της Θέμιδος και του Δία. Το λυπηρό είναι ότι, αυτή την πλούσια διαθήκη η σύγχρονη Ελλάδα την αντιμετωπίζει με νωθρότητα, συχνότατα δε με άγνοια και αχαριστία. Παρά της εκκλήσεις των επιστημόνων και τα διεθνή σήματα κινδύνου για την απώλεια της βιοποικιλότητας, στη συλλογική συνείδηση των Ελλήνων δεν φαίνεται να έχει περάσει το μήνυμα. Μια καταιγίδα από απειλές όπως οι πυρκαγιές, η τουριστική και οικιστική ανάπτυξη, οι ογκώδεις ενεργειακές εγκαταστάσεις σε βουνά, πεδιάδες, δάση και η συστηματική πλέον επιδρομή και λεηλασία της υπαίθρου από ντόπιους και ξένους κυνηγούς φυτών, συρρικνώνει απελπιστικά τα τελευταία καταφύγια των σπάνιων ενδημικών μας.


300 φυτά στις θερμοπύλες της απληστίας μας

Η Ελλάδα, έχει καταγεγραμμένα μέχρι σήμερα 6912 φυτικά είδη και υποείδη και περισσότερα από 750 είναι ενδημικά, δηλαδή δεν υπάρχουν πουθενά αλλού εκτός των συνόρων της.
Το 2010, Διεθνές Έτος Βιοποικιλότητας, συναντήθηκε με την έκδοση (τέλος του 2009) του δίτομου έργου ««Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων των Σπανίων και Απειλουμένων Φυτών της Ελλάδας» (δηλαδή το Κόκκινο Βιβλίο των φυτών της χώρας μας) της Ελληνικής Βοτανικής Εταιρείας. Πρόκειται για μία σημαντική συλλογική προσπάθεια 89 επιστημόνων (οι 74 Έλληνες) υπό την επίβλεψη των Καθηγητών Δημητρίου Φοίτου, Θεοφάνη Κωνσταντινίδη και Γεωργίας Κάμαρη που χρηματοδοτήθηκε από το ΥΠΕΧΩΔΕ.
Στο πολύτιμο αυτό έργο καταγράφονται αναλυτικά 300 απειλούμενα φυτά της ελληνικής χλωρίδας από τα οποία τα 204 αναφέρονται για πρώτη φορά. Η εκτίμηση για τον πραγματικό αριθμό των απειλούμενων ειδών ωστόσο ξεπερνάει τα 700!!! Το νέο Κόκκινο Βιβλίο έρχεται να συμπληρώσει την προηγούμενη έκδοση του 1995 που περιελάμβανε 263 απειλούμενα είδη και το οποίο, δυστυχώς, ουδέποτε μεταφράστηκε στην ελληνική γλώσσα. Στα 15 χρόνια που μεσολάβησαν χάθηκε πολύτιμος χρόνος ευαισθητοποίησης της ελληνικής κοινωνίας που δεν μπορεί πλέον να κερδηθεί. Δίκαια αναρωτιέται κανείς πως γίνεται, μέσα σε μια εποχή σκανδαλώδους γενναιοδωρίας από πλευράς επιχορηγούμενων προγραμμάτων και περιβαλλοντικών κονδυλίων, να μην περίσσεψε λίγη φροντίδα για την διάχυση στο ευρύτερο ελληνικό κοινό αυτής της σπουδαίας γνώσης. Την ίδια ακριβώς μοίρα ακολούθησε ο πρώτος τόμος της έκδοσης «Ενδημικά Φυτά της Ελλάδας-Η Πελοπόννησος» (2001) των καθηγητών Kit Tan και Γρηγόρη Ιατρού, που μέχρι τώρα δεν έτυχε ελληνικής μετάφρασης, εκλαΐκευσης και διάδοσης. Σήμερα οι προσπάθειες της επιστημονικής κοινότητας τόσο της Ελλάδας όσο και της Ευρώπης είναι πιο συντονισμένες και πιο αποτελεσματικές, ωστόσο δεν φαίνονται ικανές να αποτρέψουν το θυσιαστήριο σε μια χώρα βαθιάς ύφεσης, υπό εκποίηση και οικοπεδοποίηση, πολιτικά και κοινωνικά ετοιμόρροπης. Ο σπουδαιότερος βοτανόκηπος της Ευρώπης και της Μεσογείου ψυχορραγεί και τίποτε δεν φαίνεται στον άμεσο ορίζοντα ικανό να τον σώσει.


Παιώνιες, Ίριδες, Ορχιδέες, Τουλίπες…

Στους καταλόγους των απειλούμενων φυτών τα περισσότερα είδη προέρχονται από τις πολυπληθείς οικογένειες, μεταξύ αυτών οι Καμπανούλες (Campanula, οικ. Campanulaceae), οι Κενταύριες (Centaurea, οικ. Asteraceae), Ορχιδέες (Ophrys, Orchis, οικ. Orchidaeceae), οι Φριτιλλάριες (Fritillaria, οικ. Liliaceae), οι Δίανθοι (Dianthus, οικ. Caryophyllaceae) κ.ά. Σε κίνδυνο, όμως βρίσκονται και οι οικογένειες που αριθμούν λίγα μέλη και ανάμεσά τους βρίσκονται κάποια από τα πιο δημοφιλή για την ομορφιά των ανθών τους.
Η Παιώνια, ένα από τα ωραιότερα λουλούδια της ελληνικής γης, έχει από την αρχαιότητα υμνηθεί τόσο για την ομορφιά όσο και για την μεγάλη θεραπευτική της αξία ώστε χαρακτηρίστηκε βασίλισσα των βοτάνων.  Από τα 5 είδη της ελληνικής Παιώνιας, τα δύο, η Παιώνια της Ρόδου και η Παιώνια του Παρνασσού ανήκουν στα απειλούμενα. Ιδιαίτερα η τελευταία, με το εκπληκτικό μελανοπόρφυρο χρώμα της, εμφανίζεται με ολοένα λιγότερο πληθυσμούς στα μοναδικά της καταφύγια, βουνά των Μουσών.
Ανάμεσα στα χιλιάδες φυτικά είδη οι ελληνικές ορχιδέες (Orchidaceae) έχουν εξόχως προνομιακή θέση και επιδόσεις. Σύμφωνα με πρόσφατο δημοσίευμα, από τις 250 ορχιδέες της Ευρώπης οι 92 συναντώνται στη Χίο. Περίπου 205 είναι τα είδη της ορχιδέας που συναντώνται στην Ελλάδα και γύρω στα 50 είναι ενδημικά. Πολλά από τα απειλούμενα της οικογένειας βρίσκονται στα νησιά του Αιγαίου και την Πελοπόννησο. Μεταξύ αυτών η Ophrys lacaena που ευδοκιμεί στην περιοχή του Γυθείου, Ophrys argolica (Νότια Πελοπόννησος), Ophrys delphinensis (Δελφοί, περιοχές Κορινθιακού, Εύβοια), Ophrys aegaea και O. Dodekanensis (Ρόδος)… Ωστόσο, όλες οι ελληνικές ορχιδέες κινδυνεύουν καθώς αναπτύσσονται αργά, χρειάζονται σταθερό, προστατευμένο περιβάλλον και εμφανίζονται με μικρούς πληθυσμούς. Στη Χίο αποτελούν αξιοθέατο που προσελκύει πλήθος κόσμου κάθε χρόνο, με δυσάρεστες, δυστυχώς, συνέπειες αφού δεν λείπουν οι «λαθροκυνηγοί».
Οι τουλίπες της Ελλάδας, αν και θεωρούνται είδος εισαγόμενο από τα όρη της Κεντρικής Ασίας, είναι γνωστές από την αρχαιότητα. Από τα 100 είδη ανά τον κόσμο, περίπου τα 10 συναντώνται στην ελληνική ύπαιθρο, τα 4 είναι ενδημικά και τα 3 από αυτά απειλούμενα (Tulipa bakeri - Κρήτη, Tulipa goulimyi – ΝΑ Πελοπόννησος και Κύθηρα, Tulipa undulatifolia). Αρκετά είδη φύονται στην Χίο όπου και ονομάζονται από τους ντόπιους «λαλάδες», ενώ πανέμορφες είναι οι τουλίπες της Ζήρειας, του Μαλέα και του Χιονοβουνίου στην Πελοπόννησο.  
Το γένος της Ίριδας (οικογένεια Iridaceae) εμφανίζεται στην ελληνική χλωρίδα με περίπου 15 είδη και υποείδη. Δύο από αυτά έχουν επισημανθεί ως ενδημικά της χώρας μας. Στην ελληνική μυθολογία η Ίρις, κόρη του Θαύμαντα και της λαμπερής Ηλέκτρας, ήταν αγγελιαφόρος των θεών, μία από τις Άρπυιες, ταυτισμένη με το ουράνιο τόξο –τον οφθαλμό του ουρανού- και εκείνη που μετέφερε το αθάνατο νερό της Στύγας για να ορκιστούν οι θεοί.
Πρόσφατα, μια νέα Ίριδα, η Iris Hellenica, απέκτησε επώνυμη παρουσία στους επίσημους καταλόγους. Η αιθέρια αυτή ύπαρξη ανήκει στις καλλονές της Πελοποννησιακής υπαίθρου, το κομμάτι της ελληνικής γης που κατέχει εξέχουσα θέση από πλευράς ενδημισμού και φυτικού πλούτου.
 Είτε ενδημικά, είτε όχι, η απειλή καραδοκεί για πολλά όμορφα λουλούδια του αγρού όπως οι κρόκοι, τα κρινάκια, οι βιόλες… και είναι πιθανόν πολύ σύντομα να μας απομείνουν μόνο οι «ήμεροι» συγγενείς τους στις γλάστρες και τους κήπους. Εκείνα, πάντως που συγκινούν περισσότερο με το δράμα τους είναι τα στενότοπα ενδημικά, αυτά τα υπέροχα μοναδικά που διάλεξαν να γεννηθούν, να ανθίσουν και να πεθάνουν σε μια μικρή γεωγραφική περιοχή της χώρας μας…


Οι κλέφτες των λουλουδιών

Στην ελληνική παράδοση, η συλλογή αγριολούλουδων για τις τελετουργικές ανάγκες της Άνοιξης, δεν αποτελούσε μέχρι πριν λίγες δεκαετίες πρόβλημα. Η εαρινή αφθονία της ελληνικής φύσης ήταν ικανή να στολίσει Επιταφίους, να πλέξει μαγιάτικα στεφάνια, να φτιάξει Σταυρολουλουδιά την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως και στολίσει κάθε κοινωνική εκδήλωση, λατρεία και ανάγκη. Τα Κόκκινα Βιβλία των απειλούμενων ειδών, όμως, μπήκαν στη ζωή μας ταυτόχρονα με την δραματική μείωση της βιοποικιλότητας για να μας δείξουν τα θέλγητρα που η επέλαση του ανθρώπου αφανίζει. Εκτός, όμως, από τα λουλούδια που η απερισκεψία του επισκέπτη στερεί από τους οικοτόπους, η ελληνική πραγματικότητα ανακάλυψε τελευταία ότι μια στρατιά ξένων και ντόπιων «επιδρομέων» αφαιρεί σκόπιμα από τι ρίζα τους σπάνια φυτά της ελληνικής χλωρίδας. Στη ζωή μας μπήκε για τα καλά ο όρος «βιοπειρατεία» με κορυφαίο το φαινόμενο μεγάλων φαρμακοβιομηχανιών που κυριολεκτικά αποβοτανίζουν τις αφρούρητες χώρες, κατοχυρώνουν και πατεντάρουν τα φυτά και στερούν από τις χώρες τα δικαιώματα. Το 2010, διεθνές έτος για τη βιοποικιλότητα, ανέδειξε με τον πιο δραματικό τρόπο την κερδοσκοπία ως τον μεγαλύτερο εχθρό της και την αδυναμία των χωρών να εφαρμόσουν αποτελεσματικές πρακτικές προστασίας. Ο στόχος που είχε τεθεί το 2002, από 192 χώρες-μέλη του ΟΗΕ, για μείωση του ρυθμού απώλειας της βιοποικιλότητας απέτυχε παταγωδώς. Πριν ένα χρόνο συνειδητοποιήσαμε ότι Ευρωπαϊκές Επιχειρήσεις έχουν κατοχυρώσει δικαιώματα πάνω σε ελληνικά φαρμακευτικά και αγροτικά φυτά. Παρά το «Πρωτόκολλο κατά της βιοπειρατείας» που άφησε πίσω του το 2010 τα πράγματα είναι δυσοίωνα για την Ελλάδα της οικονομικής κρίσης.


Ξεριζωμός & Επαναπατρισμός

Πριν από λίγα χρόνια, ξυπνήσαμε και από έναν ακόμα λήθαργο. Περισσότερα από 500 σπάνια ενδημικά φυτικά είδη της Ελλάδας ξενιτεύτηκαν δια της βίας κατά παράβαση των διεθνών κανόνων. Αποξηραμένα δείγματα ελληνικής χλωρίδας κοσμούν πολλά βοτανικά μουσεία της Ευρώπης και Συλλέκτες κάθε είδους και υπηκοότητας περπατούν, 3 αιώνες τώρα, ανεμπόδιστοι την ελληνική ύπαιθρο, ξεριζώνουν φυτά, τα μεταφέρουν και τα καλλιεργούν σε δημόσιους και ιδιωτικούς κήπους του κόσμου. Περισσότερα από 115 ενδημικά είδη έχουν εντοπιστεί να πωλούνται στην Αγγλία. Ανάμεσα σε αυτά ο Άδωνις της Κυλλήνης, το Δίκταμο της Κρήτης, ο Αμάραντος του Αγίου Όρους, ο Κρητικός Έβενος, είδη άγριων Κρόκων και Φριτιλλάριας, ο Αγριοπανσές της Αθωνικής χερσονήσου, και πολλά άλλα…   
Ο Βοτανικός Βαλκανικός Κήπος των Κρουσίων,  που εδρεύει στην Ποντοκερασιά του Κιλκίς, ξεκίνησε έναν μακρύ αγώνα επαναπατρισμού αυτών των ειδών που στην Ελλάδα ή έχουν πλήρως εξαφανιστεί ή υπάρχουν σε ελάχιστες αποικίες και τοποθεσίες. Το ελπιδοφόρο μήνυμα είναι ότι αρκετοί βοτανικοί κήποι της Ευρώπης ανταποκρίθηκαν στην έκκληση και έστειλαν γενετικό υλικό για πολλά ελληνικά φυτά.


Βοτανικοί Κήποι:

τα καταφύγια της εξόριστης χλωρίδας;
Παρά την διαρκή λεηλασία της ελληνικής χλωρίδας από επώνυμους και ανώνυμους «θηρευτές» της, η ευθύνη της χώρας μας είναι βαριά και ασυγχώρητη. Οι μόλις 14 βοτανικοί κήποι της Ελλάδας, κάποιοι απ’ αυτούς σε εγκατάλειψη, υπολειτουργία και χωρίς πόρους, αποτελούν μια τραγική ειρωνεία για τον πλούτο της χλωρίδας μας, σε σχέση με τους πολυάριθμους και περίφημους βοτανικούς κήπους της Ευρώπης που είναι περισσότεροι από 620. Ενδεικτικά, η Αγγλία, με πολύ φτωχότερη χλωρίδα, διαθέτει 77 βοτανικούς κήπους, η Γερμανία 78, η Ιταλία 54… Οι Ευρωπαίοι συλλέκτες των φυτών μας, αν και παραβάτες -σε «ξέφραγο αγρό», διέσωσαν σημαντικό μέρος της φυτικής μας κληρονομιάς στους κήπους τους. Ετούτη η ιστορία δεν διαφέρει πολύ από την ανάλογη των πολιτιστικών μας μνημείων, που θησαυρισμένα στα Μουσεία του Κόσμου, διηγούνται τα ελληνικά δημιουργήματα και πάθη. Ο σημαντικότερος Βοτανικός Κήπος της χώρας μας, με Φυτοθήκη που περιλαμβάνει περισσότερα από 10000 αποξηραμένα φυτά και σπερματικό υλικό για περισσότερα από 700 είδη, είναι ο Βοτανικός Κήπος Ι. & Α. ΔΙΟΜΗΔΟΥΣ, με έκταση 1860 στρεμμάτων. Στους ιστορικούς ανήκουν ο Βοτανικός Κήπος του Πανεπιστημίου Αθηνών, και ο Βοτανικός Κήπος Καισαριανής της Φιλοδασικής Ένωσης Αθηνών. Ο Βαλκανικός Βοτανικός Κήπος Κρουσσίων εγκαινιάστηκε το 2001 και είναι από τις σπουδαιότερες σύγχρονες προσπάθειες της χώρας μας για την διατήρηση και αξιοποίηση της αυτοφυούς ελληνικής και βαλκανικής χλωρίδας. Τα 310 στρέμματα του κήπου ανήκουν σε προστατευόμενη περιοχή (Σύμβαση Ramsar, NATURA 2000).
Αξιόλογοι κήποι είναι ακόμα ο Βοτανικός Κήπος του Πανεπιστημίου Πατρών, ο Δασοβοτανικός Κήπος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, ο δημοτικός Βοτανικός Κήπος της Σταυρούπολης, ο Βοτανικός Κήπος Νεοχωρίου στη Λίμνη Πλαστήρα, το Βοτανικό Πάρκο στην Κρήτη, ο Βοτανικός Κήπος του Αιγαίου στη Χίο, ο Βοτανικός Κήπος Κεφαλονιάς του Ιδρύματος Φωκά-Κοσμετάτου… Σημαντικοί θεματοφύλακες, ερευνητικά και εκπαιδευτικά κέντρα της χλωρίδας είναι ακόμα το Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων, ο Εθνικός Κήπος της Αθήνας, τα Μουσεία Φυσικής Ιστορίας γενικότερα με επιφανές το Μουσείο Γουλανδρή, ο Κήπος του Ιπποκράτη στην Κω, και κάποια ακόμα κέντρα που είναι υπό κατακευή. Το 2010 ξεκίνησαν οι προσπάθειες δημιουργίας Εθνικού Δικτύου Βοτανικών Κήπων. Στο Παγκόσμιο Δίκτυο Βοτανικών Κήπων (BGCI -Botanic Gardens Conservation International) ανήκουν περισσότεροι από 2500 βοτανικοί κήποι, ιδρύματα, φορείς κλπ. από 120 χώρες. Συμβουλευτικό όργανο της BGCI είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Βοτανικών Κήπων (ΕΕΒΚ) που στοχεύει σε συλλογικές δράσεις και στρατηγικές για την βιοποικιλότητα.
Από το κατ’ εξαίρεση φαινόμενο των κρεμαστών κήπων της Βαβυλώνας, 1500 χρόνια π.Χ., ως την μαζική εμφάνιση των σύγχρονων βοτανικών κήπων που έχει την αφετηρία της στα 1600 μ.Χ., διανύσαμε απόσταση τριών χιλιετηρίδων με τη φύση αρχηγό στους κήπους της γης. Αυτή η παγκόσμιας εμβέλειας δικτύωση, γεννά το εύλογο ερώτημα, αν τελικά η ανθρωπότητα έχει χάσει ήδη το τραίνο της παρθένας υπαίθρου και των αυθύπαρκτων οικοτόπων όπου η φύση ιερουργεί χωρίς ανθρώπινες παρεμβάσεις. Στους εραστές της άγριας ζωής και του απείραχτου φυσικού τοπίου, αυτή η ιδέα προκαλεί «ανατριχίλα» καθώς αντιμάχεται τις έννοιες της ελευθερίας και του φυσικού νόμου. Η μετάβαση από την ελεύθερη ύπαιθρο στους τειχισμένους και δομημένους χώρους ανάσας που περιέχουν και την παράμετρο της εκμετάλλευσης, δεν υιοθετείται από την «ατίθαση» φυσιολατρεία. Κα η «μανία» του ανθρώπου να δημιουργήσει μέσα στα τσιμέντα των μεγαλουπόλεων φυτικά «στρατόπεδα» δεν σηματοδοτεί παρά την θλίψη και τη νοσταλγία του για τους χαμένους παραδείσους…


Πλανήτης σε παραζάλη

Κι όμως, ο πλανήτης Γη, θα μπορούσε να ανταποκριθεί στην πληθυσμιακή επέλαση του ανθρώπου, αν ο άνθρωπος ακολουθούσε την οδηγία ζωής «δεν χρειάζονται πολλά για την ευτυχία».
Ένας απίστευτος χορός εκατομμυρίων και κύκλων εργασιών, με διαρκώς αυξανόμενη τάση, έχει στηθεί τις τελευταίες δεκαετίες γύρω από της έννοιες βιοποικιλότητα, κλιματική αλλαγή, περιβάλλον… που μοιάζει με καλοστημένη κερδοσκοπική συνωμοσία, αφού τίποτε δεν μπόρεσε ως σήμερα να αναχαιτίσει την φθίνουσα πορεία του φυσικού πλούτου. Ο πλανήτης Γη χάνει κάθε μία ώρα που περνάει 3 είδη του και όλες οι διεθνείς συμφωνίες, οδηγίες, συμβάσεις, νόμοι και καμπάνιες διάσωσης και προστασίας που συνοδεύονται από πακτωλούς χρημάτων, φαντάζουν με κακόγουστο αστείο ή απελπισμένη προσπάθεια απέναντι σε μια νομοτέλεια, απέναντι σε μια ματαιότητα. Από την ώρα που οι ισχυροί της γης αρνούνται να παραδεχτούν και να αλλάξουν την βασική ανθρώπινη αιτία που καταστρέφει το φυσικό περιβάλλον, την απληστία, όλα όσα γίνονται και λέγονται για τη διάσωση του πλανήτη φαντάζουν με βεγγαλικά για κατανάλωση και άσφαιρα πυρά.
Πώς να το κάνουμε; Δεν μπορείς να χτίζεις βίλα χιλίων τ.μ. και να καμώνεσαι πως αγαπάς την άγρια φύση. Ο πλανήτης Γη, μας χωράει όλους… Δεν χωράει όμως τον τρόπο ζωής μας.


Η «εκδίκηση» των λουλουδιών

Τα ανθοφόρα φυτά εμφανίστηκαν προς το τέλος της Μεσοζωικής εποχής κατά την Κρητιδική περίοδο (146-66 εκατομμύρια χρόνια πριν) ταυτόχρονα με τα έντομα. Ολόκληρη η φυτική τροφική μας αλυσίδα εξαρτάται από τα λουλούδια και τη διαδικασία γονιμοποίησης μέσω των εντόμων. Έτσι, οι ειδήσεις για την ραγδαία μείωση των μελισσών του πλανήτη τα τελευταία χρόνια, μοιραία έρχεται να συνδεθεί με την εξαφάνιση των βιοτόπων τους και με την κατάχρηση φυτοφαρμάκων και των ρυπογόνων δραστηριοτήτων του ανθρώπου. Η φύση, βέβαια, υπερέχει του ανθρώπου και θα δώσει την απάντησή της… Ο άνθρωπος, όμως, παρά την συσσωρευμένη γνώση, αποδεικνύεται για άλλη μια φορά ανήμπορος να ελέγξει συλλογικά την αδηφάγα φύση του…


Ίρις η ελληνική (Iris hellenica)


Τον Μάιο του 2008, ο βοτανικός Διονύσης Μέρμυγκας (στέλεχος του βοτανικού τμήματος του Μουσείου Γουλανδρή), ανακάλυψε στο όρος Σαϊτά της περιοχής Φενεού ένα νέο είδος Ίριδας, άγνωστο μέχρι τότε στον κόσμο. Σε συνεργασία με τον καθηγητή Αρτέμιο Γιαννίτσαρο και την ερευνήτρια Kit Tan, μελέτησαν το φυτό και του έδωσαν το όνομα Iris hellenica. Η λαμπρή της ύπαρξη φύεται σε μικρούς πληθυσμούς μόνο στο συγκεκριμένο βουνό και στα γειτονικά Κυλλήνη και Χελμό. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο όρος Σαϊτά επανεμφανίστηκε το 1992,μετά από 150 χρόνια εξαφάνισης, το μυστηριώδες φυτό Biebersteinia orphanidis. Η Iris hellenica μοιάζει αρκετά με την Iris germanica, διαφέρει όμως στο ύψος, τις διαστάσεις τμημάτων του άνθους, το χρώμα κλπ.

Το Μουσείο Γουλανδρή, διοργανώνει στις 8 Μαϊου εκδρομή στο όρος Σαϊτά με ξεναγό τον Κο Μέρμυγκα. Οι συμμετέχοντες θα μυηθούν στην σπάνια χλωρίδα της περιοχής και απαράμιλλες εξοχές του Φενεού. Πληροφορίες για την μαγιάτικη αυτή εξόρμηση θα βρείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση: http://www.gnhm.gr/NewsDetail2.aspx?selArticle=271



ανθόσπαρτα...

--Ο καταπληκτικός πλανήτης Γη υπολογίζεται ότι φιλοξενεί 13-14 εκατομμύρια διαφορετικά είδη. Από αυτά μόλις τα 1.750.000 έχουν ονομαστεί και περιγραφεί από την επιστήμη και ανάμεσά τους τα φυτικά είδη είναι περίπου 250.000.
--Η Ελλάδα, με περισσότερα από 750 ενδημικά είδη είναι το σπουδαιότερο κέντρο ενδημισμού της Ευρώπης με διαφορά από την δεύτερη Ισπανία, η οποία σε τετραπλάσια έκταση φιλοξενεί μόλις 500. Το ποσοστό ενδημισμού της χώρας μας υπολογίζεται σε 17-20%.
--Τα 6912 φυτικά taxa (είδη και υποείδη) της Ελλάδας ανήκουν σε 6041 Είδη – 1080 Γένη – 167 Οικογένειες, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της Ελληνικής Βοτανικής Εταιρείας. Πρέπει να συνεκτιμηθεί ότι η Κύπρος μας, με έκταση μόλις 9251 τετραγωνικά χιλιόμετρα, διαθέτει 3600 φυτικά είδη. Αντίστοιχα, και ενδεικτικά, η Δανία διαθέτει 1300 είδη και η Αγγλία 2200.
--Ο Ελλαδικός χώρος, ενώ από πλευράς έκτασης αποτελεί μόλις το 6% της Μεσογείου, κατέχει το 26% της χλωρίδας της.
--Τα απειλούμενα φυτικά είδη που δέχονται πιέσεις στις πεδινές και ημιορεινές περιοχές καταφεύγουν στα μεγαλύτερα υψόμετρα. Έτσι, περίπου το 40% απ’ αυτά τα συναντάμε πλέον σε υψόμετρο πάνω από 1000 μ. Γίνεται ολοφάνερο ότι παρεμβάσεις στα βουνά μας όπως οι εγκαταστάσεις αιολικών πάρκων αποτελούν εχθρούς τους.
Έξω από τις θεσμοθετημένες Ειδικές Ζώνες Διατήρησης NATURA βρίσκεται το 20% των απειλούμενων φυτών και συνεπώς είναι απροστάτευτα.
--Τον 19ο αιώνα μ.Χ. αποφασιστικές μορφές για την γνώση της ελληνικής χλωρίδας στάθηκαν ο γερμανός Theodore Heldreich και ο σύγχρονός του καθηγητής Βοτανικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Θεόδωρος Ορφανίδης. Την συλλογή από 45.000 αποξηραμένα φυτά του Θ. Ορφανίδη αγόρασε ο ομογενής ευεργέτης Θεόδωρος Ροδοκανάκης και την δώρισε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
--Οι 1800 Βοτανικοί Κήποι σε ολόκληρο τον κόσμο υπολογίζεται ότι δέχονται κάθε χρόνο περισσότερους από 150.000.000 επισκέπτες.
Τι είναι τα ΜΑΦ; Νεοφανής όρος στα περιβαλλοντικά που σημαίνει Μικρο-αποθέματα Φυτών.  Εμφανίστηκε γύρω στο 1990 στην Ισπανία. Πρόκειται για την οριοθέτηση μικρών περιοχών που φιλοξενούν σπάνια και απειλούμενα είδη προκειμένου να παρακολουθούνται συστηματικά με σκοπό την διατήρησή τους.
Ζωγραφισμένο τριαντάφυλλο συναντάμε για πρώτη φορά στις τοιχογραφίες της Κνωσσού. Πρώτος καταγράφει το τριαντάφυλλο ο Θεόφραστος ενώ ο Ηρόδοτος ιστορεί τον Ροδόκηπο του βασιλιά της Μακεδονίας. Στον ελλαδικό χώρο το ρόδο εξαπλώθηκε από τη Θράκη.
--Πατέρας της Βοτανικής είναι ο Θεόφραστος ο Ερέσιος (370-286 π.Χ.) και πρώτη συστηματική μελέτη φυτικών όντων το έργο του «Περί φυτών ιστορία». Θεμελιωτής της Φαρμακολογίας είναι ο γιατρός, βοτανολόγος, φαρμακογνώστης Διοσκουρίδης (40-90 π.Χ.), ο οποίος με το 5τομο έργο του «Περί ύλης ιατρικής» -στο οποίο συμπεριλαμβάνονται 600 είδη φυτών- επηρέασε καταλυτικά την επιστήμη.
Ένα από τα σημαντικότερα νέα αρχαιολογικά ευρήματα είναι το χρυσό κόσμημα που βρέθηκε σε τάφο της Ελεύθερνας στην Κρήτη. Είναι αμφίσημο. Κρίνος που όταν τον αντιστρέψεις (το πάνω προς τα κάτω) γίνεται μέλισσα.
Το αρχαιότερο απολίθωμα ανθοφόρου φυτού βρέθηκε πρόσφατα στην Κίνα και είναι ηλικίας 142 εκατομ. χρόνων. Την προηγούμενη πρωτιά κατείχε απολίθωμα της Αυστραλίας, ηλικίας 115 εκατομ. χρόνων.
Το στεφάνι της Πρωτομαγιάς έλκει την καταγωγή από τα αρχαία Θαργήλια, γιορτή του Θαργηλιώνος (μήνας που αντιστοιχούσε περίπου στον σύγχρονο Μάιο) και είχε χαρακτήρα αφενός αποτρεπτικό κατά των αρνητικών δυνάμεων και αφετέρου υπέρ της γονιμότητας και της καρποφορίας της γης. Άνθη καρποφόρων δέντρων, στάχυ, κριθάρι, σκόρδο, αγκάθι, καρποί, ήταν απαραίτητα στοιχεία του κλαδιού της γιορτής.
Το όνομα λεβάντα συνηθίζουμε να λέμε ότι προέρχεται από το ιταλικό lavanda που προέρχεται από το επίσης ιταλικό lavare=πλένω αφού συνήθιζαν να αρωματίζουν με λεβάντα το νερό. Αν προχωρήσουμε λίγο πιο πέρα θα δούμε ότι το lavare προκύπτει από τα λατινικά lavo και luo που προέρχονται από το αρχαιοελληνικό λούω.
Ο Κρίνος της Παναγίας (Lilium candidum) ήταν θεϊκό σύμβολο 1600 χρόνια πριν τη γέννηση του Χριστού. Στην αρχαία Ελλάδα συμβόλιζε την δημιουργία και την επιθυμία για τελειότητα.