Επίδαυρος 60 χρόνια παράσταση στο ωραιότερο θέατρο του κόσµου…
5.0/5 κατάταξη (3 ψήφοι)

κείμενο: Θάλεια Νουάρου | φωτογραφίες: Εύη Φυλακτού, Αρχείο Φεστιβάλ Αθηνών

Θυµάµαι εκείνη την πρώτη φορά. Παιδί, στην εφηβεία,
µε τ’ άγουρο ακόµη όνειρο του ηθοποιού. Την προσµονή,
την αγωνία για την πρώτη παράσταση στον ιερό αυτό τόπο, όπου ο χώρος, ο χρόνος κι ο άνθρωπος γίνονται ένα:
Το λένε µέθεξη, το λένε µυσταγωγία. Από τότε καλοκαίρια πολλά ήρθαν και πέρασαν, και η Επίδαυρος πάντα εκεί.
Να ακτινοβολεί ως τα πέρατα του κόσµου το ελληνικό
πνεύµα, την ελληνική ψυχή. Να συναντά το καλλιτεχνικό µεγαλείο του κόσµου όλου, να γεµίζει τις νύχτες µας µε φως. Το φως που ξεχειλίζει από τα µάρµαρα, τ’ αστέρια, την τέχνη. Στον τόπο όπου ολάκερος δέος έµελλε ν’ ανταµώσεις
µε το αρχέγονο ιερό της ύπαρξής σου...

Το καλλιτεχνικό γεγονός του καλοκαιριού συµπληρώνει φέτος –έστω ανεπίσηµα– τα 60 χρόνια της νεότερης ιστορίας του. Χιλιάδες αρχαία κείµενα και καλλιτέχνες, ανάµεσά τους πολλά ιερά τέρατα της σύγχρονης τέχνης και προσωπικότητες διεθνούς βεληνεκούς, µεγάλοι δηµιουργοί και εκατοµµύρια θεατές, όλοι κλείνουν κάθε χρόνο το ραντεβού τους στη σκηνή της Επιδαύρου.
Το ωραιότερο θέατρο του κόσµου, που µετρά πάνω από 2.500 χρόνια ιστορίας…
Έργο του Πολυκλείτου, το περίφηµο θέατρο στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου κατασκευάστηκε το 340-330 π.Χ. κι εδώ τελούνταν µουσικοί αγώνες και παραστάσεις αρχαίου δράµατος. Με τέλεια ακουστική κι εντυπωσιακή αρχιτεκτονική έχει χαρακτηριστεί ως το τελειότερο και διασηµότερο µνηµείο του είδους. Η χωρητικότητά του ανέρχεται σε 13.000-14.000 θεατές, και το µνηµείο έχει υπερβεί το φράγµα του χρόνου. Αν και καλυµµένο µε επίχωση, παρέµεινε ορατό στο πέρασµα των αιώνων, και αποκαλύφθηκε πλήρως την περίοδο 1881-1883 µε τις ανασκαφές του Π. Καββαδία. Τις αναστηλωτικές επεµβάσεις ολοκλήρωσαν ο Α. Ορλάνδος και αργότερα η Επιτροπή Συντήρησης Μνηµείων Επιδαύρου.

«…υψηλήν µυσταγωγίαν»

Ήταν 11 Σεπτέµβρη του 1938 όταν ο ∆ηµήτρης Ροντήρης, η σηµαντικότερη θεατρική προσωπικότητα του Μεσοπολέµου, ανέβασε στη σκηνή της Επιδαύρου την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή – την πρώτη µετά την αρχαιότητα παράσταση αρχαίου δράµατος που δόθηκε στην Επίδαυρο. Χωρίς σκηνικά, µουσική και φώτα –µονάχα µε ένα τύµπανο, το εξαίσιο φως του δειλινού και την υποβλητική σκηνογραφία του τοπίου– η παράσταση θα χαρακτηριστεί «ιερό προσκύνηµα» από τον Τύπο της εποχής. Στο ρόλο της Ηλέκτρας η νεαρή τότε Κατίνα Παξινού. Παρά το πανάκριβο για την εποχή εισιτήριο –από 75 έως 100 δραχµές– και τη δυσκολία των µετακινήσεων, ολόκληρη η βορειανατολική Πελοπόννησος συγκεντρώθηκε στην Επίδαυρο για το πνευµατικό εκείνο γεγονός. «Ανέζησε η Σοφόκλειος Τραγωδία, ανέζησε η Ηλέκτρα εµπρός εις το πολυάριθµον κοινόν που εξεκίνησε όχι µόνον από τας Αθήνας διά να παρακολουθήση την υψηλήν αυτήν µυσταγωγίαν αλλά και από πολλάς γειτονικάς της Επιδαύρου γωνίας της Πελοποννήσου» θα γράψουν οι εφηµερίδες.

«…χρήµατα δεν υπήρχαν»

Ακολουθεί ο ∆εύτερος Παγκόσµιος Πόλεµος κι έπειτα ο εµφύλιος, που θα ανακόψουν απότοµα την πορεία της νεότερης ιστορίας του θεάτρου. Το 1954, ο Ροντήρης, διευθυντής του Εθνικού, το οποίο είχε και την αποκλειστική ευθύνη των παραστάσεων στο χώρο, καλείται ξανά να γεµίσει τη σκηνή της Επιδαύρου. Αυτήν τη φορά µε τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη σε µουσική ∆ηµήτρη Μητρόπουλου και µε πρωταγωνιστή τον νεαρό τότε, Αλέκο Αλεξανδράκη. Ήταν η γενική δοκιµή –όπως χαρακτηρίστηκε–, που θα στεφθεί µε επιτυχία και θα εγκαινιάσει επίσηµα ένα χρόνο αργότερα το θεσµό των Επιδαυρίων. Βρισκόµαστε στο 1955, όταν επί υπουργίας Γεωργίου Ράλλη αποφασίζεται η διοργάνωση ενός µεγάλου φεστιβάλ στην Αθήνα. Είναι η χρονιά-ορόσηµο και για την Επίδαυρο, που θα στιγµατιστεί από την κορυφαία ερµηνεία της Κατίνας Παξινού, ως Εκάβης, στο οµώνυµο έργο του Ευριπίδη, που ανεβαίνει σε σκηνοθεσία Μινωτή. Στην ίδια παράσταση και η παρθενική εµφάνιση της Άννας Συνοδινού, ενώ στο χορό οι πρωτοεµφανιζόµενοι τότε ∆ηµήτρης Παπαµιχαήλ, Μάρω Κοντού και Μαίρη Χρονοπούλου. «Χρήµατα δεν υπήρχαν» εξοµολογείται αργότερα ο Ράλλης. «Πάντα µε το χαρτί και το µολύβι να τα υπολογίζουµε όλα». Παρά τις πενιχρές οικονοµικές δυνατότητες, το Φεστιβάλ στέφθηκε µε επιτυχία. «Μετά την παράσταση, οι χωρικοί φιλούσαν τα ρούχα και τα χέρια των ηθοποιών» αφηγείται αργότερα ο Μινωτής.
1956 και πάνω από 16.000 θεατές συρρέουν στο αρχαίο θέατρο για την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία Μινωτή και µε την Άννα Συνοδινού στον οµώνυµο ρόλο. Ήταν τόσο πολλοί, που δεν κατάφερναν να χωρέσουν στο κοίλον του θεάτρου, µε αποτέλεσµα πολλοί να δουν την παράσταση σκαρφαλωµένοι στις πλαγιές… Ο ∆ηµήτρης Ψαθάς θα γράψει: «∆εν έγινε για τους άσους του ποδοσφαίρου. Έγινε για τον Σοφοκλή κι αυτό –διάβολε– έχει κάποια σηµασία. Ένα χρόνο µετά θα ακουστεί για πρώτη φορά αριστοφανικός λόγος στην Επίδαυρο, µε τη «Λυσιστράτη», που ανεβαίνει σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολοµού. Πρωταγωνιστικό ρόλο κρατά η Μαίρη Αρώνη, ενώ στο πλάι της για πρώτη φορά εµφανίζεται στην Επίδαυρο και η Τζένη Καρέζη. Η µουσική του Μάνου Χατζιδάκι συµβάλλει στη µεγάλη επιτυχία της παράστασης. Έχει ήδη ξεκινήσει η εποχή του κοσµοπολιτισµού για την Επίδαυρο…

Από τη Μαρία Κάλλας
στον Κάρολο Κουν

Κορυφαία στιγµή στην ιστορία του θεάτρου η εµφάνιση της Μαρίας Κάλλας, το 1960, µε τη «Νόρµα» του Μπελίνι, και ένα χρόνο µετά, µε τη «Μήδεια» του Κερουµπίνι σε σκηνοθεσία Μινωτή, σκηνικά-κοστούµια Τσαρούχη και µε 20.000 θεατές να την αποθεώνουν. Το 1960 ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει µουσική για την Επίδαυρο.
Παράσταση σταθµός στην ιστορία του θεάτρου, η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Σπύρου Ευαγγελάτου, που ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο το 1972, και θεωρήθηκε πως αναζωογόνησε το θεσµό του Φεστιβάλ. Το ριζοσπαστικό για την εποχή του Θέατρο Τέχνης και ο Κάρολος Κουν θα σπάσουν το µονοπώλιο του Εθνικού στην Επίδαυρο, εγκαινιάζοντας το 1975 την περίοδο της µεταπολίτευσης µε τους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη σε µουσική Μάνου Χατζιδάκι. Μια παράσταση που όταν πρωτοπαίχτηκε στο Ηρώδειο, το 1959, είχε προκαλέσει αντιδράσεις. Ο αρχαίος ιερέας εµφανιζόταν ντυµένος µε ορθόδοξη περιβολή και πραγµατοποιούσε θυσία µε το χορό να αναφωνεί «αµήν», ενώ µέσα στο κείµενο γίνονταν αναφορές στις οικοπεδοποιήσεις – το φλέγον ζήτηµα της τότε επικαιρότητας. Κι ενώ ελληνικός και διεθνής Τύπος την υποδέχτηκε µε ενθουσιασµό, η παράσταση θεωρήθηκε βλάσφηµη, και από τον υπουργό Κ. Τσάτσο δόθηκε εντολή να διακοπεί. Ήταν το «σκάνδαλο» που τελικά θεωρήθηκε αναγκαίο ώστε να «σπάσει» εκείνη η στερεότυπη, στοµφώδης απόδοση των αρχαίων κειµένων. Το 1974, λόγω γενικής επιστράτευσης, τα Επιδαύρια ακυρώνονται. Θα ακολουθήσουν οι περίφηµοι «Πέρσες», το 1976, σε σκηνοθεσία Κουν και µουσική Γιάννη Χρήστου.
Το «µεγάλο άνοιγµα»

Η Επίδαυρος «ανοίγει» στο ελεύθερο θέατρο. Νέες, πρωτοποριακές προσεγγίσεις του αρχαίου δράµατος, σπουδαίοι θίασοι και νέοι ανερχόµενοι τραγωδοί, όπως η Ρένα Πιττακή και ο Νικήτας Τσακίρογλου, αλλά και σκηνοθέτες, όπως ο Μίµης Κουγιουµτζής και ο Γιώργος Κιµούλης, αναδεικνύουν το ταλέντο τους. Τη δεκαετία του ’80 όλη η αφρόκρεµα του ελληνικού θεάτρου παρελαύνει από τη σκηνή της Επιδαύρου, που εντωµεταξύ ανοίγει την ορχήστρα της και σε ξένους σκηνοθέτες. Η αρχή έγινε το 1982, όταν ο διαπρεπής Πίτερ Χολ θα παρουσιάσει την «Ορέστεια» του Αισχύλου µε το Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας.
Τολµηροί πειραµατισµοί αλλά και πρωταγωνιστές πυροδότησαν ενίοτε αντιδράσεις και αποδοκιµασίες, ανοίγοντας το διάλογο για την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης σε σχέση µε το χώρο. Από τον Γιώργο Ρεµούνδο µέχρι τον Ρόµπερτ Στούρουα και τον Ντιµίτερ Γκότσεφ, και από την Αλίκη Βουγιουκλάκη µέχρι τον Σάκη Ρουβά, η συζήτηση φαίνεται πως κρατά ακόµη... Αξίζει πάντως να σηµειωθεί ότι µέσα στα 60 αυτά χρόνια έχουν δοθεί συνολικά πάνω από 1.300 παραστάσεις αρχαίου δράµατος και περισσότερες από 500 αριστοφανικές κωµωδίες, ενώ δεν ξεπερνούν τις 10 οι περιπτώσεις που µε τον ένα ή τον άλλον τρόπο «προκάλεσαν».
Σε ό,τι αφορά το «άνοιγµα» του Φεστιβάλ, στην εποχή των «παχιών αγελάδων» που ακολούθησε, δυστυχώς αυτό δεν αφορούσε µοναχά σηµαντικές –εξαιρετικές ίσως– παραγωγές αλλά και την «ελαστικότητα» των κριτηρίων επιλογής των διάφορων συντελεστών και συνεργατών, καθώς και τα οικονοµικά του… Κι ενώ οµολογουµένως η εποχή του πληθωρισµού άφησε τα σηµάδια της και στην τέχνη, η Επίδαυρος φαίνεται πως αντέχει τις προκλήσεις, συνεχίζει τον καλλιτεχνικό διάλογο, γράφει ιστορία. Ποιος θα ξεχάσει το χοροθέατρο της Πίνα Μπάους, την εξαιρετική Έλεν Μίρεν να ερµηνεύει Φαίδρα και τον Κέβιν Σπέισι ως τον Ριχάρδο Γ', στην παράσταση του Σαµ Μέντες, που έκοψε σχεδόν 30.000 εισιτήρια. Μιλάµε άλλωστε για τον µακροβιότερο θεσµό της χώρας µας, που προσπαθώντας να ξεφυλλίσεις τις σελίδες του, νιώθεις πως ξεδιπλώνεται µπροστά σου η νεότερη ιστορία του τόπου, µε όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που απαρτίζουν την ιδιοσυγκρασία του. Ποιος θα αµφισβητήσει πως η Επίδαυρος ήταν, είναι και θα παραµείνει ένα ανοιχτό παράθυρο στην τέχνη, ένα πολιτιστικό σταυροδρόµι, µια σκηνή που µοιάζει να διάλεξαν οι θεοί για να προβάλλουν τους µύθους και τους θρύλους τους κάτω από τον έναστρο ουρανό, όπου ακτινοβολούν αστέρια, άλλοτε θνητά κι άλλοτε αθάνατα…

…επί της αύρας

Πριν από δύο χρόνια βρίσκοµαι ξανά στην Επίδαυρο, να είµαι κοµµάτι του καλοκαιριού της, να ζω στους ρυθµούς του µακροβιότερου πολιτιστικού θεσµού που έχει να παρουσιάσει η χώρα. Θα νιώσω την ενέργεια του θεάτρου –της επιδαύριας γης– να µε ρουφά στα έγκατα της γης, στη ρίζα του δυτικού κόσµου. Κάτω από το φως του φεγγαριού θα γελάσω µε «Εκκλησιάζουσες», θα χαθώ στο λόγο του Μολιέρου, θα απολαύσω Φιόνα Σο και Άλκηστη Πρωτοψάλτη στο µικρό θεατράκι, θα µοιραστώ την αγωνία των συντελεστών, των επαγγελµατιών, των ντόπιων για ένα ακόµη καλοκαίρι.
Για την Επίδαυρο, άλλωστε, η παράσταση είναι ίσως µονάχα η αφορµή. Ολόκληρο το µέρος δρα… επί της αύρας σου και σε µαγνητίζει. Με τις ξάστερες βραδιές της στη Βαγιωνιά, τα κάµπινγκ, τα µπαράκια του λιµανιού, τα ουζάδικα της Αρχαίας και της Νέας Επιδαύρου. Με τις λιχουδιές του «Λεωνίδα» στο Λυγουριό και τα εξαίσια δείπνα στο περιβόλι του «Καλογερικού» δίπλα στους αστέρες του θεάτρου. Τις ατέλειωτες συζητήσεις για τέχνη και πολιτική, τα ξέφρενα γλέντια µέχρι πρωίας στο… «Καπάκι», τις ανατολές στο Γιαλάσι και το νοσταλγικό σούρουπο στην Παναγίτσα… Στην προκυµαία της Αρχαίας Επιδαύρου, που κάθε καλοκαίρι γεµίζει µε τα καλούδια των ντόπιων παραγωγών, ∆ήµος και Πολιτιστικός Σύλλογος φροντίζουν να πλουτίσουν ακόµα περισσότερο τα βράδια µας, µε τοπικές γεύσεις και δρώµενα, εκθέσεις, παραδοσιακά γλέντια και συναρπαστικές συναυλίες.

Και η ιστορία συνεχίζεται

Ακόµη ένα φεγγάρι θα ανατείλει φέτος στην Επίδαυρο σε ένα «συµµαζεµένο» φεστιβάλ, που κάνει άνοιγµα σε νέους δηµιουργούς. Η φωνή του γκιόνη θα αντηχήσει ξανά και η παράσταση θα ξεκινήσει. Και ίσως τελικά η κρίση αυτή να αναδεικνύει µεταξύ άλλων την αληθινή αξία της τέχνης, την ουσία των πραγµάτων, και µαζί της να φέρνει εκείνους τους νέους καλλιτέχνες που µε γνώµονα την αγάπη, το ταλέντο, το πάθος τους, θα γράψουν τη δική τους ιστορία… Ας θυµηθούµε εκείνα τα πρώτα φεστιβάλ που στήθηκαν χωρίς χρήµατα. Ποια ήταν τα συστατικά τους; Ένας υπουργός µε όραµα, ένας µεγάλος δάσκαλος, µια χούφτα νέων πλην ταλαντούχων ηθοποιών κι ένα τεράστιο κοινό να τους αγκαλιάζει…