Σούλι, Των θρύλων, της δόξας, των ποταμών…
5.0/5 κατάταξη (5 ψήφοι)
Φωτογραφίες-Κείμενο: Θάλεια Νουάρου | Φωτογραφίες: Κωνσταντίνος Ντόκος

Το χρονικό ενός ξεριζωμού

Το τοπίο άγριο, ορεινό κι αγέρωχο. Δρόμοι φιδίσιοι, παλιά κάστρα, εκκλησιές, λιγοστά, λιθόκτιστα σπίτια, προτομές ηρώων, βοσκότοποι. Τα σουλιώτικα πηγάδια, συλλέκτες μνήμης χρόνων δύσκολων κι ηρωικών. Ατέλειωτοι οι αγώνες των Σουλιωτών, το πάθος τους για ελευθερία. Κι έπειτα σιωπή. Το 1927 η ελληνική βουλή πρότεινε μέτρα για την συντήρηση και αξιοποίηση του τόπου. Ανοίχτηκε δρόμος, τα εναπομείναντα κτίσματα, τα φρούρια και οι εκκλησιές συντηρήθηκαν ενώ τα βοσκοτόπια δόθηκαν σε κτηνοτρόφους της περιοχής. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Από τις αρχές του 16ου αιώνα τέσσερα σουλιοτοχώρια δέχτηκαν στα φυσικά καταφύγια των βράχων που τα περιβάλλουν χιλιάδες κυνηγημένων χριστιανών. Στα χωριά αυτά προστέθηκαν ακόμη εφτά που από το 1550 αποτέλεσαν τη σουλιώτικη συμπολιτεία. Παρά το μένος όλων των σουλτάνων η συμπολιτεία κατάφερε και παρέμεινε ελεύθερη καθ’ όλη τη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής. Μάλιστα το αυτόνομο και ανεξάρτητο Σούλι εισέπραττε φόρους υποτέλειας από τα γύρω χωριά (συνολικά 66) με την αιτιολογία ότι δεν έπαιρναν τα όπλα για να πολεμήσουν μαζί τους. Από εκεί στην  ουσία προέρχονταν και τα έσοδα της συμπολιτείας που είχε 6000 κατοίκους, κτηνοτρόφους κι αρματωμένους. Ολόκληρη η συμπολιτεία μετρούσε 45 «φάρες» δηλαδή γένη –οικογένειες, με τους αρχηγούς τους, τους λεγόμενους καπεταναίους, να αποτελούν τους πολέμαρχους που απάρτιζαν το θεσμό του πολεμικού συμβουλίου. Μπροστά στον Άη-Δονάτο με τα 45 πηγάδια –ένα για κάθε φάρα της συμπολιτείας- η εκκλησία του Δήμου συνεδρίαζε προκειμένου να ληφθούν σημαντικές αποφάσεις για τον πόλεμο και την ειρήνη.  
Αμέτρητες μάχες με χιλιάδες απώλειες από την πλευρά των αντιπάλων δόθηκαν από το 1600 και έπειτα. Όλοι οι Πασάδες κατατροπώθηκαν και αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν ειρήνη με τους Σουλιώτες που όλο και κέρδιζαν περισσότερη δόξα. Με πρωτοστάτες τα γένη των Μποτσαραίων, των Τζαβέλεδων, των Ζερβών (Ζερβάτες) και άλλων αγωνιστών και των συντρόφων τους, το Σούλι κατάφερε να επιβιώσει μέχρι και την αυγή του 19ου αιώνα. Το καλοκαίρι του 1800 ακόμη μια οργανωμένη επίθεση του Αλή Πασά των Ιωαννίνων κατά του Σουλίου καταδικάζεται σε αποτυχία. Το 1801 ακολουθεί νέα πολιορκία και οι Σουλιώτες κάτω από συνθήκες πείνας και κακουχίας αναγκάζονται να συνθηκολογήσουν ειρήνη. Ο τελευταίος προσπαθεί με φλουριά να εξαγοράσει ορισμένους Σουλιώτες, η απάντηση όμως του καπεταναίου Τσίμα Ζέρβα είναι αποστομωτική: Για μένα Βεζύρη ο πλούτος, η τιμή και η δόξα που μου υπόσχεσαι, είναι μόνο τα άρματά μου, γιατί με εκείνα φυλάω την πατρίδα μου, την ελευθερία μου και τα παιδιά μου και μ’ αυτά τιμώ το όνομα του Σουλιώτη κι αποθανατίζω το όνομά μου… Οι Αγάδες της Ηπείρου προδίδουν τη συνθήκη ειρήνης και εκβιάζουν τους Σουλιώτες καπετάνιους.
Το 1802 η ειρήνη επαναδιαπραγματεύεται και κάτω από τη σφιχτή πολιορκία, οι δημογέροντες δέχονται τις προτάσεις του εχθρού να λυθεί η πολιορκία. Όρος του Αλή ο αρχηγός τους, Φώτος Τζαβέλας, να εγκαταλείψει το Σούλι. Ο Αλή Πασάς προδίδει φυσικά τη συμφωνία και συνεχίζει βάναυσα την πολιορκία του. Ο Τζαβέλας επιστρέφει αλλά το Δεκέμβρη του 1803, μετά από τέσσερα χρόνια πολιορκίας, οι Τούρκοι, μετά από προδοσία, μπαίνουν στο Σούλι. Οι Σουλιώτες οπισθοχωρούν. Ο καλόγερος Σαμουήλ με τα 600 παλληκάρια που κρατούν το κάστρο της Αγίας Παρασκευής στο Κούγκι βλέπουν ένα-ένα τα γένη να παραδίδονται στους Τούρκους. Στις 12 Δεκεμβρίου του 1803, το Σούλι παραδίδεται. Περίπου 2000 Σουλιώτες πολεμιστές με τις οικογένειές τους εγκαταλείπουν την περιοχή. Στις 16 Δεκεμβρίου οι Τούρκοι κινούν να παραλάβουν τα πολεμοφόδιά τους που τα φυλά ο καλόγερος στο Κούγκι. Ο Σαμουήλ βάζει φωτιά και ανατινάζει την μπαρουταποθήκη. Με αφορμή την ανατίναξη ο Βελή Πασάς αθετεί τους όρους της συμφωνίας και χτυπά το σώμα του Μπότσαρη στα στενά του Ζαλόγγου. Μετά από τιτανικές μάχες και αιματοχυσία, 55 ατρόμητες Σουλιώτισσες αναβαίνουν στους βράχους του Ζαλόγγου και προτιμούν το θάνατο από την ατίμωση. Ήταν 17 Δεκεμβρίου του 1803.
Οι Σουλιώτες φυγαδεύονται στα επτάνησα κι εξασφαλίζουν τον βιοπορισμό τους εισχωρώντας σε ξένα στρατεύματα κι αργότερα εντάσσονται ως ένοπλα σώματα στην ελληνική επανάσταση. Δεν κατάφεραν ωστόσο ποτέ να επιστρέψουν στον τόπο τους. Οι εγκαταλελειμμένες εκτάσεις των Σουλιωτών κατανεμήθηκαν σε βοσκότοπους. Το 1956 το Σούλι ανακηρύχτηκε διατηρητέος οικισμός και δέκα σπίτια περίπου χτίστηκαν στα πρότυπα των παλαιών. Κατασκευάστηκε επίσης ξενώνας που μέχρι και σήμερα βρίσκεται δυστυχώς εκτός λειτουργίας. Ο οικισμός έχει σήμερα ελάχιστους κατοίκους που ζουν στα σκόρπια σπίτια γύρω από τον επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο. Τα εναπομείναντα πηγάδια, η πέτρα του «βουλευτηρίου» κι οι προτομές των Μάρκου Μπότσαρη, καλόγερου Σαμουήλ και Φώτου Τζαβέλα μπροστά από το παλιό πέτρινο σχολείο φέρνουν στο νου λόγια και εικόνες από τα περασμένα. Απέναντι, στα ανατολικά, το απόκρημνο κάστρο της Κιάφας, υπήρξε προπύργιο της Σουλιώτικης αντίστασης. Ένα χιλιόμετρο παρακάτω, το εκκλησάκι του Αγίου Δονάτου που χτίστηκε στο λόφο του προγενέστερου παλαιοχριστιανικού κι απέναντι το ένδοξο Κούγκι με την αναστηλωμένη εκκλησιά της Αγίας Παρασκευής. Την τελευταία Κυριακή του Μαΐου χιλιάδες κόσμου παρακολουθεί από το σημείο αυτό την αναπαράσταση της θρυλικής ανατίναξης…

Βυζαντινή Παραμυθιά

Πρωτεύουσα του σημερινού δήμου Σουλίου, η Παραμυθιά υπήρξε μεγάλο κέντρο οικονομικής κι εμπορικής δραστηριότητας αλλά και κέντρο εκπαίδευσης ολόκληρης της Θεσπρωτίας. Σήμερα αποτελεί μια σύγχρονη κωμόπολη με τη ζωή να κυλά ήρεμα κι αργά γύρω από τα λιτά στενά της. Το κέντρο της πόλης ορίζει στην ουσία ένας πλακόστρωτος δρόμος που περνά μέσα από την αγορά. Κάθε πρωί, ιδιαίτερα το Σάββατο, γεμίζουν από κόσμο τα καφέ της πόλης τριγύρω από την αγορά. Παλαιοπωλεία με μπακίρια, χυτήρια καμπανών, παραδοσιακά παντοπωλεία και μαγαζιά με λογής-λογής τυριά απλώνονται γύρω από τη λαϊκή με τα νωπά προϊόντα. Γίδινη «φέτα», κεφαλοτύρι, γραβιέρα και «χλωρό», ένα μαλακό τυρί από μίγμα πρόβειου και αγελαδινού γάλακτος με απαλά ξινούτσικη γεύση παρασκευάζουν καθημερινά τα τυροκομεία της περιοχής. Ούζο και τσίπουρο, από τα οικιακά αποστακτήρα τιμούνται δεόντως από τους κατοίκους ολοκληρώνοντας τη γκάμα των παραδοσιακών προϊόντων της πόλης.
Ανάμεσα σε τρεις ποταμούς, τον Κωκυτό, τον Αχέροντα και τον Καλαμά η σημερινή πόλη χτίστηκε κοντά στα ερείπια της αρχαίας Ελέας που ιδρύθηκε στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. Τα ισχυρά πολυγωνικά τείχη της πόλης παραμένουν ακόμη ορατά. Από τον 1ο αιώνα στην περιοχή κατοικούν χριστιανοί. Τότε μάλιστα η πόλη παίρνει και την ονομασία του μητροπολίτη Ευροίας, Δονάτου, που έζησε τον 4ο αιώνα μ.Χ κάνοντας πολλά θαύματα.  Σύμφωνα με την παράδοση ο Άγιος σκότωσε το στοιχειό που πίκραινε τα νερά του Αχέροντα μέσα στην σπηλιά που πήρε την ονομασία του. Κι εδώ είναι που η παράδοση συναντά την ελληνική μυθολογία που θέλει πρώτο το Δία να πικραίνει τα νερά του ποταμού προκειμένου να τιμωρήσει τους Τιτάνες οι οποίοι κατά την τιτανομαχία έπιναν από τα νερά του για να ξεδιψάσουν. Στην ομώνυμη βασιλική του San Donatos στο Μουράνο της Βενετίας βρέθηκαν φυλαγμένα τα  λείψανα του Αγίου που επέστρεψαν πριν μερικά χρόνια στην Παραμυθιά.
Η περιοχή γίνεται η Φωτική έδρα της παλαιάς Ηπείρου. Η πόλη αυτή βρέθηκε 4 χμ. ΒΔ της Παραμυθιάς να ξεναγεί τους επισκέπτες της στα σημαντικά παλαιοχριστιανικά και μεσοβυζαντινά μνημεία της. Στη μεσοβυζαντινή περίοδο, ή λίγο αργότερα τον 15ο αιώνα, τοποθετούνται και τα βυζαντινά λουτρά που κοσμούν την πόλη της Παραμυθιάς. Βυζαντινό κόσμημα της πόλης αποτελεί ο ναός της Παναγιάς Παραμυθιώτισσας όπου φυλάσσονταν ο χρυσοκέντητος επιτάφιος του 16ου αιώνα, πριν να μεταφερθεί στο Άγιον Όρος. Πρόκειται για έναν τρίκλιτο, σταυροειδή τρουλοκάμαρο ναό που μιμείται τα μεγάλα μνημεία του Δεσποτάτου. Στο εσωτερικό του φυλάσσονται μοναδικά ψηφιδωτά και η θαυματουργός εικόνα της παναγιάς που μεταφέρθηκε στο ομώνυμο παρεκκλήσι της μονής Βατοπεδίου.
Από το 1750 ηχεί στην πόλη και το θρυλικό βενετσιάνικο ρολόι που χάρισε στην πόλη η οικογένεια Μαρούτση. Για τη φύλαξη και τη λειτουργία του χτίστηκε ένα ψηλός πύργος με καμπαναριό που θωπεύει όλο το χωριό. Μην περιμένετε να δείτε δείκτες κι αριθμούς. Μοναδικό στο είδος του ο μηχανισμός του βασίζεται σε δυο γρανάζια κι ένα εκκρεμές που κινεί τα βαρίδια (βαρούλκα) που συντονίζουν τους χτύπους της καμπάνας ανά μία ώρα. Λέγεται μάλιστα ότι όταν ο Αλή Πασάς άκουσε τους χτύπους της καμπάνας κι ενημερώθηκε για το ρολόι έδωσε εντολή να το μεταφέρουν στα Γιάννενα. Πονηροί όμως οι Παραμυθιώτες δεν παρέδωσαν ολόκληρο τον πολύπλοκο μηχανισμό κρατώντας κάποια εξαρτήματα στην πατρίδα. Έτσι το ρολόι στα Γιάννενα δεν χτύπησε ποτέ. Οι Παραμυθιώτες ενημέρωσαν τον Πασά ότι το ρολόι είναι ταμένο στον Άγιο Δονάτο να χτυπά μονάχα στην Παραμυθιά. Προληπτικός αυτός το επέστρεψε πίσω κι από τότε ακούραστοι οι κουρδιστές του συνεχίζουν γενιά προς γενιά την παράδοση. Στα σχέδια του Δήμου είναι η αναστήλωση του πύργου μέσα στο οποίο φυλάσσεται το ρολόι και η μετατροπή του σε ένα ζωντανό επισκέψιμο έκθεμα.
Στις αρχές του 19ου αιώνα χρονολογείται η Κούλια, η πυργόμορφη κατοικία που στέκει αγέρωχη βορειοδυτικά του οικισμού. Ένας φτωχός πλανόδιος αργυροχόος από την Παραμυθιά, ο Κωνσταντίνος Βούλγαρης, αποτέλεσε τον πρωτεργάτη του πασίγνωστου οίκου BVLGARI. To σπίτι του στέκει ακόμη στα στενά της πόλης, ενώ στα μέσα της δεκαετίας του ‘30, ο Σωτήριος Βούλγαρης, απόγονος της οικογένειας έχτισε το πέτρινο νεοκλασικό κτίριο του σχολείου που κοσμεί τον κεντρικό δρόμο. Στο σχολείο αυτό κρατήθηκαν επί κατοχής οι 49 εκτελεσθέντες της Παραμυθιάς από τους οποίους η πόλη καταγράφηκε ως μαρτυρική. Από τα ωραιότερα κτίσματα αποτελεί και το αναπαλαιωμένο αρχοντικό Ρίγγα που λειτουργεί σήμερα σαν ξενώνας και καφέ.

Ο ποταμός των δακρύων

Τα κρυστάλλινα πεντακάθαρα νερά του με εκείνο το εντυπωσιακό έντονο χρώμα δεν θυμίζουν με τίποτα δάκρυα και θλίψη. Αχέρων – χωρίς χαρά, ο ποταμός της λύπης κουβαλά στα νερά του αμέτρητες μυθοπλασίες. Βασίλειο του Πλούτωνα, πορθμείο του χάροντα και πύλη του Άδη, αποτελούσε κατά την αρχαιότητα σημείο συνάντησης των ζωντανών με τους νεκρούς. Σήμερα δεν είναι παρά ένα πανέμορφο φυσικό αξιοθέατο των νοτιότερων ετούτων ηπειρώτικων βουνών που προστατεύεται από το δίκτυο NATURA. Ο ποταμός πηγάζει κοντά στο χωριό Σιστρούνι του γειτονικού νομού Ιωαννίνων, όμως για τους Παραμυθιώτες «πηγές» του ποταμού είναι οι Μύλοι Σουλίου, μια παραμυθένια τοποθεσία που θα βρείτε ακολουθώντας τη σήμανση στη διακλάδωση που οδηγεί στο Σούλι. Πεντακάθαρα νερά αναβλύζουν ορμητικά από τα έγκατα της γης, σε ύψος 15 μέτρων κινώντας τον παλιό νερόμυλο που χρησιμοποιούσαν οι Σουλιώτες για να αλέθουν τα σιτηρά τους. Οι Μύλοι αποτελούν αγαπημένο τόπο παραθερισμού των ντόπιων που τα καλοκαίρια κατασκηνώνουν και γλεντούν μέσα σ’ αυτήν την πανδαισία της φύσης.
Στο χωριό Γλυκή που έχει την τύχη να απλώνεται δίπλα στις όχθες του πανέμορφου Αχέροντα, όμορφες ταβέρνες και καφέ ξεπηδούν δίπλα στα νερά, κάτω από το πυκνό πλατανοδάσος που ακολουθεί τη ροή του ποταμού. Αξίζει να περπατήσετε μέσα στο πυκνό καταπράσινο δάσος μέχρι τη σπηλιά του Αγίου Δονάτου εδώ που φημολογείται πως σκότωσε το στοιχείο γλυκαίνοντας τα νερά του ποταμού. Από αυτό το γεγονός πήρε και η Γλυκή την ονομασία της. Δοκιμάστε φρέσκια πέστροφα και χαλαρώσετε στα καφέ δίπλα στους ήχους των γάργαρων νερών. Κάντε χαλαρή βόλτα με τα άλογα στη σκιά των πλατανιών. Στη Γλυκή θα δείτε και τα απομεινάρια της Παλαιοχριστιανικής Βασιλικής που έχτισε ο Άγιος Δονάτος την εποχή του Μεγάλου Θεοδοσίου. Ανηφορίζοντας στην απέναντι όχθη θα βρεθείτε στο περίφημο μονοπάτι των Σουλιωτών ή τη σκάλα της Τζαβέλαινας προκειμένου να θαυμάσετε από ψηλά τη φανταστική θέα του φαραγγιού με τους αναρίθμητους χρωματικούς συνδυασμούς. Το θρυλικό μονοπάτι που αναστηλώθηκε πρόσφατα οδηγεί στον Άη Δονάτο του Σουλίου, το Κούγκι και το φρούριο της Κιάφας. Στη Γλυκή προσφέρονται και υπηρεσίες κανό και ράφτινγκ προκειμένου να χαρείτε από κοντά τις ομορφιές των κρυστάλλινων νερών του ποταμού. Τα καλοκαίρια η Γλυκή γεμίζει από κόσμο και οι εκατοντάδες επισκέπτες από τη γειτονική Πάργα κολυμπούν στα κρυστάλλινα νερά λύνοντας για πάντα το αιώνια δίλλημα «βουνό ή θάλασσα». Αυτό ακριβώς είναι και το συγκριτικό πλεονέκτημα ολόκληρης της περιοχής αυτής που παρά την ιστορική της οντότητα, τη βυζαντινή κληρονομιά και τις φυσικές ομορφιές της μοιάζει να παραγκωνίστηκε από τη δόξα των φημισμένων θέρετρων της Πρέβεζας και της Ηπείρου. Μισή μόλις ώρα από την Πάργα ή τα Σύβοτα, τα Γιάννενα, την Ηγουμενίτσα και το Ιόνιο το φιλόξενο Σούλι θα σε πάρει στα ιστορικά του μονοπάτια, τα κρυφά μυστικά και τις φυσικές του ομορφιές χωρίς να το πληρώσεις ακριβά…

Στην άκρη του γκρεμού

Επιστρέφοντας από την Παραμυθιά δεν μπορούσαμε παρά να ανηφορίσαμε ως το ιστορικό Ζάλογγο του γειτονικού νομού Πρεβέζης. Από την κορυφή που έμεινε γνωστή με το όνομα «Στεφάνι» 63 ηρωικές Σουλιώτισσες έπεσαν μαζί με τα παιδιά στο βωμό της ελευθερίας. 400 σκαλοπάτια ανεβάζουν στην κορυφή του υψώματος που στέκει πάνω από τη μονή του Αγίου Δημητρίου στο Ζάλογγο. Το αφαιρετικό, γιγάντιο μνημείο με τις γυναικείες μορφές που φιλοτέχνησε το 1961 ο φημισμένος γλύπτης Γιώργος Ζογγολόπουλος, αποτελεί ένα εντυπωσιακότατο σύμβολο μνήμης και θυσίας. Η σειρά των γυναικείων μορφών, που πιασμένες χέρι-χέρι σέρνουν το χορό μεγεθύνονται κλιμακωτά με τις μορφές τους να γιγαντώνονται καθώς φτάνουν στην άκρη του γκρεμού. Η όλη τοποθεσία διαπερνάται από κάτι έντονα επιβλητικό κι οι λευκές μορφές που γίνονται αντιληπτές από χιλιόμετρα μακριά καθηλώνουν το βλέμμα θυμίζοντας το μεγαλείο της ανθρώπινης υπόστασης, της μητρικής θυσίας, της αέναης αγάπης για ελευθερία.

 

Προδιαγραφές

  • Πληροφορίες:

    Διαμονή
    Οι λιγοστοί ξενώνες της περιοχής προσφέρουν διαμονή για όλα τα γούστα και τα βαλάντια. Εξαιρετικά οικονομική διαμονή από 25 ευρώ τη βραδιά με προσωπική φιλοξενία μέχρι σουίτα σε αναπαλαιωμένο αρχοντικό.

    Φαγητό & προϊόντα
    Παραμυθιά θα βρεις μεγάλη ποικιλία από ντόπια τυριά ενώ στις δυο ταβέρνες της πόλης θα δοκιμάσεις ντόπια κρέατα -κατσικάκι, ζυγούρι και προβατίνα στα κάρβουνα αλλά και αυθεντικό ηπειρώτικο πατσά, όλα σε πολύ προσιτές τιμές. Φρέσκια πέστροφα στη Γλυκή, δίπλα στο ποτάμι. Ο καφές και το τσίπουρο κοστίζουν εδώ μόλις κάτι παραπάνω από ένα ευρώ.

    Δραστηριότητες
    Πεζοπορία στο φαράγγι του Αχέροντα μέσα από το ιστορικό μονοπάτι του Σουλιωτών αλλά και αναρίθμητες ακόμη πεζοπορικές διαδρομές. Η ανάβαση στο Ζάλογγο αποτελεί μια εξαιρετική εμπειρία. Μια πολύ όμορφη μα δύσβατη διαδρομή είναι αυτή που ξεκινά από το χωριό Βέλλιανη κι οδηγεί στη σπηλιά του Αγίου Αρσενίου που βρίσκεται χτισμένη ψηλά σε μια απόκρημνη κι εντυπωσιακή τοποθεσία.
    Στις όχθες του Αχέροντα στη Γλυκή προσφέρονται οργανωμένες δραστηριότητες, ιππασίας, trekking, αναρρίχησης, κανό-καγιάκ και ράφτινγκ στα νερά του ποταμού. Στη γειτονική Αμμουδιά, στις όχθες του θρυλικού ποταμού δεκάδες πλοιάρια προσφέρουν ποτάμιες κρουαζιέρες μέχρι τη Γλυκή. Η Παραμυθιά αποτελεί κέντρο αεροπτερισμού. Διαθέτει τρεις πίστες για όλα τα επίπεδα.

    Εκδηλώσεις
    Αν τύχει και βρεθείτε την πρώτη Κυριακή του Οκτώβρη στην Παραμυθιά μη χάσετε το Λάμποβο. Μια εμποροπανήγυρη με ρίζες από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας όπου πραματευτάδες απ’ όλη την Ελλάδα εκθέτουν τα προϊόντα τους στην αγορά που επισκέπτεται χιλιάδες κόσμος απ’ όλη τη χώρα. Τελευταία Κυριακή του Μαΐου οι γιορτές στο Σούλι έχουν παραδοσιακές μουσικές και χορούς από όλη την Ελλάδα με κορύφωση τη θρυλική ανατίναξη στο Κούγκι.

  • Πρόσβαση:

    Από την Αθήνα η μετάβαση γίνεται μέσω της εθνικής Αθηνών- Πατρών, της γέφυρας Ρίου- Αντιρρίου και στην συνέχεια της εθνικής Αντιρρίου- Ιωαννίνων. Τρεισήμισι μόλις ώρες από τη Θεσσαλονίκη μέσω της Εγνατίας οδού.

Χάρτης