Notice
  • Google Geocoding API error: You are over your quota.
O κύκλος της συγχώρεσης ∆ευτέρα του Πάσχα στο Σελεγούδι
5.0/5 rating 1 vote

Κείμενο - Φωτογραφίες: Μάρω Κουρή

Εξερευνώντας τον τόπο µου για να ανακαλύψω άγνωστα έθιµα, τα οποία εισάγω στα σεµινάρια φωτορεπορτάζ, στη «µυστική» Μάνη βρίσκω έναν θησαυρό, στα 450 µ. υψόµετρο του όρους Πρωτάς στην οροσειρά του Ταϋγέτου. Οι κάτοικοι του χωριού Σελεγούδι συνεχίζουν από γενιά σε γενιά να τηρούν κάθε ∆ευτέρα του Πάσχα τον κύκλο της συγχώρεσης ή της αγάπης – το φωτεινό µήνυµα της Ανάστασης. Το όνοµα του χωριού θυµίζει χαρακτηριστικά το «σε λόγου θείου», µας λέει ο υποστράτηγος εν αποστρατεία Βασίλειος Χειλάκος,  που µε µεράκι συλλέγει ένα ιστορικό αρχείο έρευνας σχετικό µε το Σελεγούδι, τις γύρω περιοχές και τις παραδόσεις τους.

Το χωριό από το χθες στο σήµερα

Το Σελεγούδι βρίσκεται 22 χλµ. Β∆ του Γυθείου και ανήκει στα «µανιάτικα» Μπαρδουνοχώρια. Πριν από το 1700, το χωριό αποτελούνταν από ένα «σµήνος» οικισµών, οι οποίοι χτίστηκαν στις όχθες του ποταµού Σµήνου, που πηγάζει στις πηγές της Αγίας Μαρίνας και χύνεται στη θάλασσα. «Με τα βοσκοτόπια και τα αµπέλια που είχε επί Ενετοκρατίας, το Σελεγούδι πλήρωνε τόσο φόρο όσο τέσσερα χωριά του κάµπου», µας λέει ο κύριος Χειλάκος. Μέχρι εδώ έφθασαν οι Τούρκοι το 1780 στη Μάχη της Καστάνιας µε τον ατρόµητο καπετάνιο Παναγιώταρο Βενετσανάκη. Σε αυτήν τη µάχη συµπολέµησε και ο πατέρας του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, ο Κωνσταντής. Ο Θοδωράκης Κολοκοτρώνης, µετέπειτα «Γέρος του Μοριά», περνούσε και εδώ τα παιδικά του χρόνια. Ήταν  9 ετών όταν η µητέρα του, η Κωνσταντού, τον πήρε και ξεφύγανε, ενώ ο πατέρας του µαζί µε τον Παναγιώταρο σκοτώθηκαν στη µάχη. 

«Οι παππούδες µας στον Μεσοπόλεµο µε τα χέρια καθάρισαν τα χώµατα, στις άγριες εκτάσεις, φύτεψαν ελιές κι έχτισαν ξερολιθιές. Τότε, ο κόσµος ασχολείτο κυρίως µε την κτηνοτροφία. Υπήρχαν 30.000 αιγοπρόβατα µετά τον Β’ Παγκόσµιο Πόλεµο. Φανταστείτε πριν...», µας λέει ο Γιώργος Τζανετάκος, που ζει µόνιµα στο  Σελεγούδι. «Εδώ γεννήθηκα και µεγάλωσα, εδώ είναι η καρδιά µου κι η ψυχή µου», µας λέει. Είναι γεωργός, καλλιεργεί ελιές, ένα αµπέλι και συκιές, ενώ εργάζεται και στις οικοδοµές. Μετά τον πόλεµο και τον Εµφύλιο, ιδίως το ’60 και το ’70, το χωριό σχεδόν ερήµωσε, εξαιτίας της εσωτερικής κι εξωτερικής µετανάστευσης. Σήµερα, εκατό νοικοκυριά έχει το Σελεγούδι, που διατηρούνται τα περισσότερα από ανθρώπους που µένουν στο Γύθειο, στη Σπάρτη και στην Αθήνα. «Οι κάτοικοι που µένουµε όλο τον χρόνο είµαστε περίπου σαράντα», λέει ο Γιώργος. Τρία ζευγάρια συνταξιούχων και τρεις νέοι αποφάσισαν να έρθουν να µείνουν στο χωριό. Μεράκι πολλών η µελισσοκοµία και τα κτήµατα που τους αφήσανε οι «πατεράδες» τους. Η Φιλιώ Γιαννακούρου ετοιµάζει εργαστήριο βοτσαλωτών στο χωριό. Ο Μιχάλης Θεοφυλάκος είναι γεωπόνος κι έρχεται συχνά από τη Σπάρτη στο χωριό του. Παίζει λαούτο και κατασκευάζει µουσικά όργανα. Ο Γιάννης Χειλάκος είναι συνταξιούχος, και αν και µεγάλωσε στην πρωτεύουσα, µετακόµισε µόνιµα µε τη σύζυγό του και τον γιο τους, ο οποίος ασχολείται µε τα µελίσσια. Ο Γιάννης παίζει φλογέρα και είναι ψάλτης στο χωριό. Οι κάτοικοι µαζεύονται τις βραδιές του χειµώνα στο προσηλιακό, πετρόχτιστο µουσικό καφενείο-µεζεδοπωλείο της πλατείας, που το λειτουργεί η Ελένη Γιαννακούρου, και αποχαιρετούν τη µέρα που φεύγει. «Το γλέντι το ’χουµε µέσα µας», λέει ο Γιώργος. Από τον Ταΰγετο µαζεύουν τσάι, αγριοθύµαρο, βάλσαµο, φασκόµηλα, ρίγανες και άλλα αρωµατικά βότανα, ενώ κάποιοι έχουν ξεκινήσει βιολογική καλλιέργεια ελιάς.

Η λιτανεία και η Πασχαλιά

∆ευτέρα του Πάσχα, εννέα το πρωί στο νεκροταφείο, λίγο έξω από το χωριό, φωτογραφίζουµε τον νεαρό παπά-Σιλουανό και τους δυο ψάλτες, που ψέλνουν µπροστά στους απλούς, ξύλινους τάφους. «Οι µανάδες µας, θυµάµαι, όταν ήµασταν παιδιά µάς στέλνανε να κάνουµε Πασχαλιά στους  νεκρούς, κι ύστερα σε όλο το χωριό, µε προτεραιότητα τους µεγαλύτερους σε ηλικία», θυµάται ο Γιώργος Τζανετάκος, µόνιµος κάτοικος Σελεγουδίου. Η προσφορά κουλούρας, ενός κόκκινου και ενός άβαφου αυγού συνεχίζεται έως σήµερα. Πιτσιρίκια συγκεντρώνονται στο νεκροταφείο, κρατώντας εξαπτέρυγα, τον σταυρό και εικόνες από την εκκλησία και από τα σπίτια τους, για να οδηγήσουν τη λιτανεία. Ο παπάς ακολουθεί κρατώντας το Ευαγγέλιο στα χέρια, µαζί και οι δυο ψάλτες ψέλνοντας το «Χριστός Ανέστη» και άλλα αναστάσιµα τροπάρια. Ακολουθεί ο κόσµος, συντονισµένος, ψέλνοντας τα τροπάρια,  που είναι εδώ συνειδητά και υπερβαίνουν το τυπικό.

Από την ανοιξιάτικη φύση µε τις άγριες λεβάντες, µπαίνουµε στα σοκάκια του χωριού. Οι νοικοκυραίοι, αφού φιλήσουν τον σταυρό και το Ευαγγέλιο, στην εξώπορτα του σπιτιού τους, καλοδέχονται τη λιτανεία. Μας καλωσορίζουν στα σπιτικά τους. Σύµφωνα µε το έθιµο, το τραπέζι είναι στρωµένο µε ό,τι έχει µείνει από την προηγουµένη, δηλαδή την Κυριακή του Πάσχα. Περιζήτητη λιχουδιά, η πικάντικη συκωταριά από το αρνί ή από το κατσίκι που έσφαξαν την προηγούµενη µέρα. Μαγειρευτή στην κατσαρόλα, τη σβήνουν οι γνώστες µε κρασί ή µε ξιδάκι κι άλλοι πάλι τη φτιάχνουν τηγανητή. Μαγειρίτσα από το Μεγάλο Σάββατο, ζυµωτό ψωµί, χειροποίητο τυρί και κρασί ήταν και είναι τα συνοδευτικά που προσφέρονται για την ευθυµία του κόσµου. Α! Και οι κουραµπιέδες, για να τον γλυκάνουν. Βλέπετε, κουραµπιέδες και γλυκά του κουταλιού έφτιαχναν οι νοικοκυρές και φύλαγαν στον µπουφέ του καθιστικού για να κεράσουν όποιον µουσαφίρη κοπιάσει.  Σήµερα, τα σπιτικά «βγάζουν» περισσότερα εδέσµατα, όπως µανιάτικο σύγκλινο, ντόπια µανιτάρια κι οµελέτες µε άγρια σπαράγγια του τόπου. Για τους πρωτοστάτες της λιτανείας, τη νεολαία δηλαδή, δίπλα στα παραδοσιακά εδέσµατα προσφέρονται και ευρωπαϊκά, όπως µπανόφι και τσίζκεϊκ. Τα ποτηράκια γεµίζουν µε ρακί, σπιτικά ηδύποτα φρούτων και κρασιά παραγωγής των χωριανών. Ο συµπαθέστατος παπα-Σιλουανός λέει και ξαναλέει κάθε φορά που µπαίνει σε ένα καινούργιο σπιτικό: «Αν δεν αδειάσουµε, δεν φεύγουµε!». Κατά τις δύο το µεσηµέρι, έχουµε περπατήσει όλο το χωριό κι έχουµε κεραστεί από πενήντα περίπου καθιστικά ή αυλές φιλόξενων και πρόσχαρων σπιτικών. Έτσι χορτάτοι και λίγο ζαλισµένοι, καταλήγουµε στη γραφική πλατεία του χωριού, έξω από την εκκλησία της Αγίας Τριάδας.

Ο κύκλος της συγχώρεσης

«Από τη δεκαετία του 1970, που ήµουν παιδί, το έθιµο ήταν συµµετοχικό. Οι µεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι ήταν οι πιο σεβαστοί», µας λέει ο Γιώργος Τζανετάκος. Στην πλατεία, µετά τη λιτανεία και το ψάλσιµο, ο µεγαλύτερος του χωριού κάθεται µπροστά ξεκινώντας τον κύκλο, και ο επόµενος του δίνει το φιλί της αγάπης και κάθεται δίπλα του, κι έρχεται ο επόµενος νεότερος κ.ο.κ. Έτσι, ο κύκλος της συγχώρεσης µεγαλώνει κι άνθρωποι  αγκαλιάζονται, φιλιούνται, κοιτιούνται στα µάτια κι ανταλλάσσουν ευχές συγχώρεσης. Από τα πιο ιερά έθιµα είναι η συγχώρεση, η απελευθέρωση από θυµούς και από ενοχές. Ένα είδος ανακωχής, µε τους άλλους αλλά κυρίως µε τον εαυτό µας. «Εδώ και 150 χρόνια, µε τον κύκλο της αγάπης σταµατούσαν οι αψιµαχίες των ντόπιων», µας λέει ο Γιώργος. Και όταν ο κύκλος κλείσει, τότε ξεκινά η δηµοπρασία.

Η δηµοπρασία και οι Άγιοι Θεόδωροι

Κατά τη διάρκεια της λιτανείας, κάποιοι χωριανοί έχουν αποστολή να µαζέψουν, από κάθε σπίτι που µπαίνουν, την Πασχαλιά, δηλαδή την πασχαλινή κουλούρα µαζί µε κόκκινα και άβαφα αυγά. Τα συγκεντρώνουν στην πλατεία προς δηµοπράτηση. Στη δηµοπρασία, παλαιότερα προσφέρονται και ζώα, µια κότα ή ένα κατσίκι. Τα χρήµατα συγκεντρώνονταν µε σκοπό να ξεκινήσει η συντήρηση των εξαιρετικών αγιογραφιών της εκκλησιάς των Αγίων Θεοδώρων, που είναι χτισµένη περίπου το 1700, στην Πάνω Γειτονιά του χωριού. Ο ναός ήταν ένα καστράκι οχυρωµένο εναντίον των Τούρκων, µε µοναστήρι και µε εκκλησία νεκροταφείου. Είναι κεραµοσκέπαστος µε τρίπλευρη αψίδα ιερού. Πολλές αγιογραφίες λαϊκής τέχνης του 18ου αιώνα καλύπτουν τους τοίχους µέχρι την αψίδα. Τα µάτια των αγίων έχουν βγει µε αιχµηρό αντικείµενο ή πυροβολισµό όπλου µάλλον από τους Τούρκους το 1780, µετά τη Μάχη της Καστάνιας, και έχει γίνει προσπάθεια αποκατάστασής τους. Στο τέµπλο είναι ζωγραφισµένοι µόνον ο Χριστός Αρχιερεύς, αριστερά, και η Παναγιά Αριστεροβρεφοκρατούσα, δεξιά. Στους διπλανούς τοίχους, ο  άγιος Ιωάννης ο Πρόδροµος και έφιπποι οι άγιοι Θεόδωροι. Πάνω από τις εικόνες, οι Απόστολοι, άγγελοι και αλλεπάλληλες πτυχές σελίδων από την Αγία Γραφή. Εκεί, στα δεξιά του τέµπλου, είναι γραµµένη και η χρονολογία της αγιογράφησης: 1774. «Στη δεξιά πλευρά του στύλου της αψίδας είναι ζωγραφισµένος ο προφήτης Ηλίας του Ταϋγέτου, αφιέρωση του ήρωα Παναγιώταρου Βενετσανάκη, που είναι η µοναδική γραπτή απόδειξη της υπάρξεώς του και που δίνει και εθνικοϊστορική αιτία, πέρα από τη θρησκευτική, διατηρήσεως του ναού», µας λέει ο Βασίλης Χειλάκος.

Το γλέντι

Αφού οι πασχαλινές κουλούρες, τα αυγά και τα κρασιά που προσφέρονται στη δηµοπρασία δηµοπρατηθούν σε αρκετά υψηλές τιµές, αµέσως µετά ο κόσµος κουβαλά ταψιά και κατσαρόλες από τα σπίτια του στην πλατεία. Κάποια σπιτικά µαγειρεύουν από το πρωί, ώστε το κοινό φαγοπότι να είναι πλούσιο. Τραπεζάκια στήνονται στην πλατεία που θεάζει ανατολικά προς τη χαράδρα του ποταµού Σµήνου και τα χωριά της πέρα Ρίζας, και βόρεια προς τις κορυφές του Ταϋγέτου. Οι νέοι µαζί µε τον  παπά στήνουν τα στερεοφωνικά µηχανήµατα. «Κάποτε είχαµε το γραµµόφωνο», λέει ο Γιώργος, που σέρνει τον χορό. Το τρικούβερτο γλέντι τελειώνει αργά τα µεσάνυχτα...! 

 

Specifications

  • Πληροφορίες:

    To 3ο Βιωµατικό σεµινάριο Φωτογραφίας και ∆ιαλογισµού «Φωτογραφίζοντας µε τα µάτια της καρδιάς» θα πραγµατοποιηθεί στη Μάνη στις 5-10 Απριλίου 2018, και θα περιλαµβάνει µεταξύ άλλων επίσκεψη στο Σελεγούδι, φωτογράφηση και συµµετοχή στο έθιµο. Πληροφορίες & δηλώσεις συµµετοχής: Μάρω Κουρή, τηλ.: 6977 296831, e-mail:

    This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
     Fb: Maro Kouri, και Σπύρος Μαρίνος, τηλ.: 6944 612022 
    This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
     Fb: Spiros Marinos.

  • Χάρτης: