Πρέσπες Σαν στην άκρη της γης
5.0/5 κατάταξη (2 ψήφοι)
κείμενο: Θάλεια Νουάρου | φωτογραφίες: Θάλεια Νουάρου, Χρήστος Κανατάς

Πολλοί µύθοι πλανιούνται πάνω από τις Πρέσπες.
Ένας λέει πως κάποτε ένα κορίτσι πήγε να γεµίσει το κανάτι της µε νερό. Το κορίτσι ξέχασε να κλείσει τη βρύση,
και την επόµενη µέρα οι χωριανοί αντίκρισαν µια µικρή λίµνη στο λιβάδι. Με νερό καθαρό, ρευστό σαν ηλιαχτίδα, κρυσταλλένιο σαν χιόνι…

Αnνέκαθεν ήθελα να επισκεφτώ τις Πρέσπες. Είναι το υδάτινο στοιχείο και η γαλήνη των λιµνών, που πάντα µε τραβούσαν κοντά τους. Σαν ήρεµη δύναµη που µπορεί και µεταµορφώνεται αργά, παίρνοντας χρώµατα και όψεις αλλιώτικες, ακολουθώντας το δρόµο του ήλιου, τα κέφια του καιρού. Κι οι Πρέσπες έχουν τον τρόπο τους να σε µαγεύουν, να σε ρουφούν ολόκληρο, αρκεί να αφεθείς στο ταξίδι τους. Να επιτρέψεις στις αισθήσεις σου να σε παρασύρουν: στα χρώµατα, τους ήχους, τους ρυθµούς, τις γεύσεις, τους ανθρώπους, που ’χουν εναρµονιστεί µε την ηρεµία του τόπου. Του τόπου των δύο λιµνών που µοιράζονται ανάµεσα σε τρία κράτη, ορίζοντας τα «υγρά» σύνορά µας µε τους γειτόνους του Βορρά, Σκόπια και Αλβανία.



Άγιος Γερµανός


Ακούγοντας τις συνεντεύξεις µου, συνειδητοποιώ ότι αυτό που –µεταξύ άλλων– δεν µας έλειψε στις Πρέσπες είναι η καλή ελληνική µουσική αλλά και η θαλπωρή της πραγµατικής φιλοξενίας. Μ’ εκείνο το µαγικό συστατικό που εµπνέει οικειότητα, σαν όλα να λειτουργούν στην εντέλεια δηµιουργώντας σου την αίσθηση ότι είσαι στο σπίτι σου. Όπου ο τόπος είναι ήρεµος, οι άνθρωποι παραµένουν αγνοί, θα πει ο Κώστας, ιδιοκτήτης του ξενώνα «Άγιος Γερµανός» στο οµώνυµο γραφικό χωριουδάκι.
Η ζεστασιά του ξύλου, της πέτρας, των ανθρώπων και η Γιούλα επί της υποδοχής σβήνουν το τσουχτερό κρύο του χειµώνα! Πρόκειται για µια παλιά γειτονιά από διατηρητέα, αναπαλαιωµένα αρχοντικά, που χρονολογούνται από το 1890 µέχρι το 1932. Τόσο ο ξενώνας όσο και το ίδιο το χωριό αποτελούν µία από τις καλύτερες επιλογές διαµονής, αν θέλετε να µείνετε στις Πρέσπες ετούτη την εποχή. Καθώς σουρουπώνει, οι γωνιές του µοιάζουν να ξεπροβάλλουν από χριστουγεννιάτικο παραµύθι!
Χαζεύω από το παράθυρο την ηµέρα που ξεκινά. Γεµάτη πέτρινα παλιά σπίτια µε σαχνισιά, µικρά µαγαζάκια που πουλάνε τα περίφηµα φασόλια των Πρεσπών, µυρωδιές από τζάκι, πανέµορφες εκκλησιές, τα ορµητικά νερά του ποταµού που διατρέχει το χωριό. Το εσωτερικό της εκκλησιάς του Άγιου Γερµανού, πάνω στην πλατεία, είναι του 11ου αιώνα, και οι ολόπλευρες τοιχογραφίες µε τα ολοζώντανα χρώµατα και τις πρωτότυπες αναπαραστάσεις, στο εσωτερικό, είναι από τις ωραιότερες που έχω ποτέ αντικρίσει.
Οι εκκλησιές των Πρεσπών, µαζί µε τις βραχογραφίες και τα ασκηταριά, αποτελούν αναπόσπαστο κοµµάτι του τοπίου. Σκέψου πως από τα 41 βυζαντινά και µεταβυζαντινά µνηµεία που υπάρχουν στον Νοµό Φλωρίνης, τα 26 βρίσκονται στην περιοχή των Πρεσπών. «Η Πρέσπα ήταν ανέκαθεν αποµονωµένη. Ακόµα και επί Τουρκοκρατίας, οι πασάδες δεν την ενοχλούσαν και κάπως έτσι αναπτύχθηκε εδώ πολύ ο ασκητισµός, εξού και τα πολλά ασκηταριά, τα µοναστήρια, οι εκκλησίες...» µας ενηµερώνει η Βαρβάρα από την Εταιρεία Προστασίας Πρεσπών, στην πλατεία του χωριού. Θα ακούσουµε κι άλλα που θα µας εξάψουν ακόµη περισσότερο την περιέργεια και τη διάθεση για περιήγηση στις λίµνες.
Και οι εικόνες είναι εξαρχής τόσο δυνατές!
∆ιαβαίνοντας τη µεγάλη ευθεία ανάµεσα στις δύο λίµνες, µια λωρίδα γης, χρυσή από τις καλαµιές, το µάτι χάνεται στην άσφαλτο µε τα σκόρπια µοναχικά δέντρα και τον απέραντο ουρανό. Από τη µια, η µεγάλη Πρέσπα όµοια µε θάλασσα κυµατισµένη, από την άλλη, η σχεδόν πάντοτε γαλήνια µικρή, δυο κόσµοι που σ’ ένα σηµείο ενώνονται, ακριβώς σαν συγκοινωνούντα δοχεία. Οι αρχαιότερες λίµνες της Ευρώπης, κατά την προϊστορική εποχή –µαζί µε την Αχρίδα των Σκοπίων και τη αποξηραµένη πια Μαλίκη της Αλβανίας– αποτελούσαν µία, τη ∆ασσαρήτιδα λίµνη. Με την πάροδο των χρόνων, το ποτάµι του Αγίου Γερµανού κατέβαζε από το βουνό πέτρες, χώµατα, άµµο, χαλίκια ώστε να δηµιουργηθεί αυτή η φυσική λωρίδα που διαχώρισε τη λίµνη σε δύο επιµέρους. Οι δύο λίµνες ενώνονται µέσω του φυσικού δίαυλου στη θέση Κούλα. Τα νερά της µικρής Πρέσπας χύνονται στη Μεγάλη Πρέσπα, που βρίσκεται σε χαµηλότερο υψόµετρο από τη Μικρή, κι από εκεί µέσω υπόγειων διαύλων στην Αχρίδα (ή Οχρίδα) για να καταλήξουν τελικά στην Αδριατική. Ολόκληρη η περιοχή αποτελεί µοναδικό υγροβιότοπο, που µε τις γύρω πλαγιές συγκροτεί τον «Εθνικό ∆ρυµό Πρεσπών». Από το 2000, το λεγόµενο «Πάρκο των Πρεσπών» αποτελεί την πρώτη διασυνοριακή προστατευόµενη περιοχή στα Βαλκάνια.



Ψαράδες


Κατευθυνόµαστε προς τους Ψαράδες, το γραφικό ψαροχώρι που πατά σχεδόν στα νερά της Μεγάλης Πρέσπας. Από δω ξεκινούν οι βαρκάδες για την περιήγηση στις ακτές και τα βυζαντινά µνηµεία της λίµνης. Ένας χωµατόδροµος µάς περνά από τις απόκρηµνες ακτές της Μεγάλης Πρέσπας, που µοιάζουν µε νησιωτικές! Μέσα από τις ψιλόλιγνες βαλανιδιές, τις οξιές και τις σηµύδες, µε τα γυµνά κορµιά και τα πεσµένα φύλλα, ένας καµβάς νεκρής φύσης, από τη µια, και οκτώ αποχρώσεις του µπλε, από την άλλη… Όµορφη διαδροµή! Θα φτάσουµε στο Βροντερό, τον κοντινότερο µε τα αλβανικά σύνορα οικισµό, ένα µόλις χιλιόµετρο από την Αλβανία. Ένα χωριό από στάνες, πέτρες, ξύλα, βοσκούς, κοπάδια, λασπόσπιτα, σύνεργα για το γάλα και το τυρί. Σε µια θεόρατη σπηλιά του Βροντερού, κατά την περίοδο του Εµφυλίου, βρισκόταν το νοσοκοµείο του δηµοκρατικού στρατού. Η Σπηλιά του Κόκκαλη, όπως ονοµάζεται, είναι επισκέψιµη και αφιερωµένη στο γιατρό του στρατού Πέτρο Κόκκαλη. Η σπηλιά, συνολικής έκτασης 500 τ.µ., έχει τρεις θαλάµους και είναι αθέατη, καθώς καλύπτεται από πέτρινο όγκο
100 µ. Επισκέψιµη είναι επίσης και η Σπηλιά του Νίκου Ζαχαριάδη, που αποτέλεσε το στρατιωτικό καταφύγιο της «κυβέρνησης του βουνού».
Πίσω στους Ψαράδες, στη «Συντροφιά» που κρατά ο Γερµανός µε την αδερφή του, Χριστίνα, οι πιπεριές Φλωρίνης φαίνεται να έχουν βρει το µάστορά τους. Τις κάνουν µαρµελάδα και τις σερβίρουν µε τυρί, τις γεµίζουν µε καρύδια και διάφορα τυριά, τις µετατρέπουν σε υπέροχο ντάκο πιπεριάς ή µαγειρεύουν µε πιπεριές κρέατα και µανιτάρια. Το γευστικό χορό της πιπεριάς συµπληρώνει η ψαριά της ηµέρας: γριβάδια και τσιρόνια, που γίνονται τηγανητά αλλά και παστά στο ήλιο και το αλάτι για να µαγειρευτούν στη συνέχεια µε ντοµάτα και… τι άλλο; Πιπεριά Φλωρίνης! Ό,τι και να δοκιµάσεις από τα χεράκια τους είναι µια αποκάλυψη, το ταξίδι εκείνης της γεύσης που φτιάχτηκε από αγάπη.
Εδώ, στους Ψαράδες, είναι πολύ πιθανό να πετύχετε και τις αγελάδες-νάνους, που βόσκουν ανενόχλητες στο λιβάδι µπροστά από τη λίµνη. Αποτελούν είδος προστατευόµενο και θεωρούνται αναπόσπαστο κοµµάτι των Πρεσπών.



Άγιος Αχίλλειος


Οι µέρες φαντάζουν σαν αλκυονίδες. Ήλιος κι ένα κρύο κρυσταλλένιο –ξηρή, διαυγής ατµόσφαιρα–, αυτό που λέµε καθαρός αέρας. Πρώτα, µια πρωινή βόλτα µέσα από το µονοπάτι που οδηγεί στον αναπαλαιωµένο νερόµυλο του Άγιου Γερµανού, παράλληλα µε το ποτάµι, για να ανοίξει την όρεξη να δεις όσο πιο πολλά µπορείς… Και µετά, η ίδια λωρίδα γης – µα πόσο διαφορετική! Η µαγεία των Πρεσπών είναι αυτή η διαρκής αλλαγή του ίδιου τοπίου, που κάθε τόσο φαντάζει, είναι ή γίνεται αλλιώτικο.
«Να κάνεις µια βόλτα γύρω γύρω το νησί, είναι πανέµορφα», µου ’χε πει ο Νίκος Αραµπατζής από το εστιατόριο «Πρέσπειον» στον Άγιο Γερµανό. Ο λόγος για το νησάκι του Αγίου Αχιλλείου µε τους 21 κατοίκους, τα 11 σπίτια και τις 5 βυζαντινές εκκλησιές στα νερά της Μικρής Πρέσπας. «…Έχει πάνω κέδρα, πανύψηλα δέντρα, στα οποία κάνουν φωλιά οι κορµοράνοι. Κι από τα υπολείµµατα τα δέντρα έχουν απολιθωθεί, κι είναι ξερά αλλά όρθια, κι είναι γεµάτα φωλιές… ωραία εικόνα!»
Από ψηλά φαίνεται η πολυ-φωτογραφηµένη πεζογέφυρα του Αγίου Αχιλλείου, ο πρώτος πελεκάνος κι ύστερα οι πλάβες, οι βάρκες των Πρεσπών, που σκίζουν µε τον ήχο τους τη σιωπή του τόπου, µαζί και τα νερά που φαντάζουν σαν ασηµοκέντητο ύφασµα. Πόση οµορφιά, στ’ αλήθεια, να παρατηρείς τα πουλιά να αποτυπώνουν σχηµατισµούς επάνω του… Γυαλί, καθρέφτες, σχήµατα, γραµµές, µέθεξη!
Οι παραγωγοί των φασολιών σε υποδέχονται στο γεφυράκι. «∆εν πάνε καλά οι δουλειές – δεν ψωνίζει εύκολα ο κόσµος κι ούτε ταξιδεύει όπως κάποτε...» ∆υστυχώς! Γιατί αν κάτσεις κάµποσο να παρατηρείς τους λογής λογής τσικνιάδες να σκοτώνουν την ώρα τους στη ζεστασιά του µεσηµεριανού ήλιου, ίσως οι όποιες δουλειές να µην έχουν πια και τόση σηµασία! Γαλήνη. Του ήχου και της εικόνας µαζί. Στην Πρέσπα, ζουν 260 είδη πουλιών, τα 163 φωλιάζουν εδώ. Ανάµεσα στους κορµοράνους, τους πελεκάνους, τους ερωδιούς, οι χρυσαετοί και οι µελισσοφάγοι µε την πανδαισία των χρωµάτων. Τους συναντάς σε πετρώδη εδάφη, όπου σκάβουν µε τη µύτη τη φωλιά τους, τρέφονται µε µέλισσες κι είναι από τα ωραιότερα πουλιά του κόσµου…
Ένα ταβερνάκι αλλά και ξενώνας, στα δεξιά της γέφυρας, και ύστερα τα διάσπαρτα βυζαντινά µνηµεία, µε εντυπωσιακότερο τη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου: κτίστηκε στα τέλη του 10ου αιώνα από τον τσάρο Σαµουήλ της Βουλγαρίας κι εδώ φυλάσσονταν τα λείψανα του Αγίου Αχιλλείου, επισκόπου και πολιούχου της Λάρισας, µέχρι που επέστρεψαν στον τόπο τους. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακότατο µνηµείο, πλακοστρωµένο µε µεγάλες ορθογώνιες πλάκες, που προέρχονται από το ελληνιστικό νεκροταφείο της αρχαίας Λύκας. Στο τέλος του καλοκαιριού, φιλοξενούνται εδώ τα περίφηµα «Πρέσπεια», µε πλήθος συναυλίες γνωστών καλλιτεχνών.
Τον κάνεις εύκολα το γύρο του νησιού, κι είναι αληθινά όµορφη και εύκολη διαδροµή, ανάµεσα στα ερείπια των ναών, µε καταπληκτική θέα στα νερά µε τους ψαράδες, τις καλαµιές, τις πλάβες, αραγµένες στο µικρό λιµανάκι, τις ξύλινες προβλήτες. Είναι υπέροχο µέρος να ζει κανείς, µας είχε πει ο Νίκος την πρώτη µέρα. Κι θα ’ναι, πράγµατι! Ιδιαίτερα την ώρα πριν από τη δύση, µπορεί και να το ερωτευτείς.
∆ιασχίζοντας τη Μικρή Πρέσπα µε το νησάκι του Αγίου Αχιλλείου από ψηλά και τις αντικρινές
–πασπαλισµένες µε χιόνι– κορυφές, µαγεύεσαι από την οµορφιά. Είναι εκείνη η αέρινη αύρα των λιµνών, η απύθµενη παλέτα των παστέλ, η γοητεία της λεπτοµέρειας, ο ορισµός της αρµονίας.



Πάνω απ’ τα σύννεφα


Πίσω στον Άγιο Γερµανό, έχει ακόµα ένα ωραιότατο τσιµπούσι! Το «Πρέσπειον» φηµίζεται για το καλό παϊδάκι και, όπως όλες οι Πρέσπες, για το εξαιρετικό τσίπουρο! Όλα σχεδόν τα σταφύλια της περιοχής εδώ γίνονται τσίπουρο. Τόνοι ολόκληροι για τους ντόπιους, τους επισκέπτες και τις άφθονες παραγγελιές! Θα δοκιµάσουµε γίγαντες Πρεσπών στη γάστρα, φάβα από φασόλια, καταπληκτικό µπουγιουρντί και ντόπιο τουλουµοτύρι. Τι ωραιότερο από το να τελειώνει η βραδιά µε αυτό τον τρόπο: καλό φαγητό, ωραία µουσική, γλυκόπιοτο τσίπουρο και όµορφη παρέα!
Το πρωί θα ανηφορίσουµε για το όρος Βαρνούντα και το εκκλησάκι της Παναγιάς, που κτίστηκε πριν από λίγα χρόνια από τους κατοίκους του Αγίου Γερµανού, στο σηµείο απ’ όπου αγναντεύεις αµφιθεατρικά τις δύο λίµνες. Για κάποιους, εδώ πάνω βρίσκονται οι «αληθινές Πρέσπες». Και είναι πράγµατι πανέµορφη η θέα πάνω από τα σύννεφα, που καθώς διαλύονται, αποκαλύπτουν τα νερά των λιµνών και τα νησάκια τους. Κι είναι και µια πανέµορφη διαδροµή ως εδώ, στα 1.450 µ. υψόµετρο, διασχίζοντας το πυκνό δάσος της σηµύδας µε το… χαλί απ’ τα κρυσταλλωµένα φύλλα του χειµώνα. Ο Κώστας από τον Άγιο Γερµανό ιστορεί γλέντια µε χάλκινα για να µας θυµίσει πως βρισκόµαστε στην καρδιά των Βαλκανίων. Απέναντι, ο Γράµµος και το Βίτσι, οι κορυφές των Σκοπίων, της Αλβανίας και οι δυο λίµνες, ανάµεσά τους, µε τους µύθους τους για τέρατα, διψασµένους βοσκούς, πέτρινες πηγές κι ανέµελα κορίτσια!



Μια βαρκάδα


Πέρα στους Ψαράδες, έχει έρθει η ώρα για την πολυπόθητη βαρκάδα. «Να ντυθείτε καλά, κάνει κρύο», θα προειδοποιήσει ο Νίκος, που δουλεύει τη βάρκα για ψάρι και ξεναγήσεις… Πάνω στη βάρκα, κάνει πράγµατι παγωνιά! Θα δούµε πρώτα το ασκηταριό της Μεταµόρφωσης, απέναντι ακριβώς απ’ τους Ψαράδες, κι έπειτα τις βραχογραφίες της Παναγιάς Βλαχερνίτισσας και της ∆εξιοκρατούσας. ∆ιασχίζοντας τα νερά της λίµνης, δυτικά, θα δούµε από µακριά το µοναστήρι της Μικρής Ανάληψης, σφηνωµένο µέσα σ’ ένα βράχο. Τα οµορφότερα, όµως, δεν τα έχουµε δει ακόµα, ώσπου η άγκυρα να δέσει στη µικρή προβλήτα της ακτής µε τα κατάλευκα βότσαλα. Η Παναγιά Ελεούσα µέσα στον γιγάντιο βράχο-ασκηταριό απέχει µοναχά 184 σκαλιά, απόλαυση ένα προς ένα! Το ασκηταριό χρονολογείται από το 14ο αιώνα, κι έχει πολύ όµορφες αγιογραφίες στο εσωτερικό του ναού. Πώς είναι να ξυπνάς σε τούτη τη θεόρατη σπηλιά αντικρίζοντας αυτήν εδώ τη θέα; Σίγουρα πιο κοντά στο θεό!



Κι ένα ηλιοβασίλεµα


Από την άλλη πλευρά, στο λόφο Καλέ, κοντά στη Μικρολίµνη, ο ήλιος όπου να ’ναι θα δύσει. Μια εκκλησιά, ξύλινες βάρκες, πουλιά κι ένα ταβερνάκι αντικατοπτρίζονται από την απέναντι προβλήτα σε θέα 360 µοιρών. Μαζί τους κι ένα πέπλο από τον καπνό του τζακιού, που καίει στην ταβέρνα. Απέναντι, το Βιδρονήσι, τόπος αναπαραγωγής κορµοράνων και ασηµόγλαρων µε τις ελάχιστες βίδρες που έχουν αποµείνει πια… «Βρισκόµαστε στα 800 µέτρα υψόµετρο, που είναι λέει ό,τι καλύτερο για τον ανθρώπινο οργανισµό». θα µας πει ένας περαστικός. «Να το γράψεις αυτό!»
∆υο χιλιόµετρα παραδίπλα, στο λόφο Καλέ, είχα διαβάσει πως το ηλιοβασίλεµα είναι φανταστικό. Ίσα που το προλαβαίνουµε. Ο λόφος πήρε την ονοµασία του το 1918 από τους Γάλλους στρατιώτες που σαν αντίκρισαν τη θέα, τους θύµιζε το Καλέ της Θάλασσας της Μάγχης. Οι πληροφορίες µας δικαιώθηκαν. Σαν επιβεβαιωµένη προφητεία. Απολαµβάνοντας αµφιθεατρικά τη θέα της «γαλάζιας» λίµνης, ο ήλιος υποκλίνεται πριν η αυλαία πέσει. Και το ραδιόφωνο να παίζει Θανάση. Γιατί έτσι… Πρέ(σ)πει!

Χάρτης