Ασκληπιεία

Τα ιερά της ίασης στην Επίδαυρο και την Κορινθία

  • Βασίλης Οικονόμου
  • Χρήστος Κανατάς
Ίσως να γυρεύουμε τη γιατρειά σε κάποιο ηρωικό παρελθόν αλλά ακόμα και τότε, σύμφωνα με την αρχαία δοξασία, ο ήρωας-θεραπευτής δεν μπορούσε να σώσει τον άνθρωπο παρά μόνο τις πληγές του γιάτρευε…

Από τους περισσότερους μελετητές γίνεται αποδεκτό ότι η ιατρική γεννήθηκε στην περιοχή της Αργολίδας, αν και ο Ασκληπιός, o πρώτος γιατρός του αρχαίου ελληνικού κόσμου, γεννήθηκε στις όχθες του Ληθαίου ποταμού, που διασχίζει τη σημερινή πόλη των Τρικάλων. Πατέρας του ήταν, κατά την επικρατέστερη άποψη, ο Απόλλωνας και μητέρα του μια θνητή, η Κορωνίδα (ή η Αρσινόη). Σε ορισμένες περιπτώσεις, αναφέρεται ότι ο πατέρας του ήταν ο Ίσχυς (ή Κύρος), που το όνομά του αποτελεί συχνά προσωνύμιο του γιατρού. Όντας θεός ή θεοποιημένος ήρωας, διδάχθηκε τη θεραπευτική τέχνη από τον κένταυρο Χείρωνα αλλά και από τη θεά Αθηνά, που του προσέφερε δύο ασκούς με το πολύτιμο αίμα της Μέδουσας, με το οποίο μπορούσε να σκοτώσει ή να αναστήσει ανθρώπους… Ο Ασκληπιός ανασταίνει και τον Ιππόλυτο, γιο του μυθικού Θησέα, ο οποίος είχε παραπλανηθεί από τη γυναίκα του πατέρα του, τη Φαίδρα. Ο Δίας τον κεραυνοβόλησε, όταν κατάλαβε ότι η πράξη του εγγονού του ήταν αντίθετη προς τον νόμο της ζωής. Μετά τον θάνατό του ο Ασκληπιός απεικονίζεται στον αστερισμό του Οφιούχου.

Ιερό Απόλλωνα Μαλέατα και Ασκληπιού

Στον λόφο Κυνόρτιον, πίσω από το ξακουστό θέατρο της Επιδαύρου, στα βορειοανατολικά, ήδη από την προϊστορική εποχή υπήρχε ιερό, στο οποίο λατρευόταν μια γυναικεία θεότητα που συνδεόταν με την ίαση. Στην ίδια θέση ιδρύθηκε στην αυγή της αρχαϊκής εποχής ιερό αφιερωμένο στον Απόλλωνα, θεό με θεραπευτικές ιδιότητες, που λατρευόταν εδώ ως Απόλλωνας Μαλεάτας. Η λατρεία τού κυρίως θεραπευτή θεού, του Ασκληπιού, που η μυθική παράδοση τον παρουσιάζει ως αυτόχθονα γιο του Απόλλωνα και της εγγονής του βασιλιά Μάλου της Επιδαύρου, της Κορωνίδας, καθιερώθηκε κατά τον 6ο αι. π.Χ. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Απόλλωνας, μετά την ένωσή του με την Κορωνίδα, φεύγει για τους Δελφούς αφήνοντας πίσω ένα λευκό κοράκι. Όταν εκείνη ερωτεύεται τον Ίσχυ, γιο του Έλατου, εκείνος (ή η αδερφή του Άρτεμη) σκοτώνει με βέλος την Κορωνίδα. Ο Ερμής όμως προλαβαίνει και βγάζει από την κοιλιά της το παιδί που είχε συλλάβει από τον αδερφό του και το εμπιστεύεται στον κένταυρο Χείρωνα. Ο Απόλλωνας καταριέται το λευκό κοράκι, που γίνεται για πάντα μαύρο… Ο αριθμός των προσκυνητών, που ολοένα αυξανόταν, δημιούργησε την ανάγκη ίδρυσης ενός μεγαλύτερου ιερού, ένα χιλιόμετρο περίπου νοτιοδυτικά του Κυνόρτιου. Τα δύο ιερά εξελίχθηκαν παράλληλα, με την επίσημη ονομασία «Ιερόν Απόλλωνος Μαλέατα και Ασκληπιού»: ο Απόλλωνας ήταν η πνευματική πηγή της θεραπείας και ο Ασκληπιός ένα είδος «μεσολαβητή», που κινείται μεταξύ δύο κόσμων, εκείνου των θεών κι εκείνου των ανθρώπων… Στον νέο ιερό χώρο βρισκόταν ο δωρικός ναός του Ασκληπιού, του οποίου είναι σήμερα ορατή μόνο η θεμελίωση. Ο ναός, που περιβαλλόταν από κίονες (περίπτερος), αποτελούνταν από πρόναο και σηκό με εσωτερική κορινθιακή κιονοστοιχία σε σχήμα Π. Οι επιγραφικές μαρτυρίες μάς δίνουν την πληροφορία ότι ο αρχιτέκτονας του ναού λεγόταν Θεόδοτος. Μέσα στον ναό δέσποζε το χρυσελεφάντινο άγαλμα του θεού, έργο του Πάριου γλύπτη Θρασυμήδη. Στο ανατολικό αέτωμα εικονιζόταν η άλωση της Τροίας και στο δυτικό η Αμαζονομαχία. Γύρω από τον ναό είχαν οικοδομηθεί τα υπόλοιπα κτίσματα που συνδέονταν με τη λατρεία του θεού και την τελετουργία της ίασης: το Άβατο, όπου γινόταν η εγκοίμηση των ασθενών, η Θόλος ή Θυμέλη, ένα κυκλικό περίστυλο οικοδόμημα όπου στεγαζόταν η μυστηριακή χθόνια λατρεία του Ασκληπιού, και το κτιριακό συγκρότημα του Τελετουργικού Εστιατορίου, που οικοδομήθηκε κατά την ελληνιστική περίοδο. Σε αυτό το συγκρότημα υπήρχαν το κυρίως κτίριο του Εστιατορίου, το μνημειώδες Πρόπυλό του, που λίγα χρόνια αργότερα μετατράπηκε σε ναό της Υγείας, το Ωδείο στον χώρο της περίστυλης αυλής και μια Κρήνη στα νοτιοανατολικά, καθώς το νερό ήταν απαραίτητο για οποιαδήποτε ιαματική διαδικασία. Ο κεντρικός χαρακτήρας της λατρείας ίσως διαδραματιζόταν εδώ καθώς, σύμφωνα με τη γραπτή παράδοση, υπήρχε παρουσία του Ασκληπιού (Θεοφάνια) στα τελετουργικά γεύματα, που προσέφεραν δύναμη, υγεία κι ελπίδα στους προσκυνητές. 

Ο Ασκληπιός παντρεύτηκε την Επιόνη και ήταν πατέρας της Υγείας, της Πανάκειας, της Ακεσώς, της Ιασώς, της Αίγλης, του Τελεσφόρου και των περίφημων γιατρών της Τροίας, Μαχάονα και Ποδαλείριου.

Επιγραφή από το Ασκληπιείο στην Αρχαία Κόρινθο, Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίας Κορίνθου
Γλυπτή απεικόνιση του Ασκληπιού από αέτωμα του ναού του στην Επίδαυρο, Αρχαιολογικό Μουσείο Επιδαύρου
Ένθρονος Ασκληπιός, Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίας Κορίνθου
Στοά του Άβατου στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου. Στον χώρο αυτό γινόταν η εγκοίμηση των ασθενών.

Σε αυτόν τον διαφορετικό «ύπνο», που έμοιαζε περισσότερο με θάνατο, κάθε ασθενής κοιμόταν στο ιερό έδαφος με το αυτί του να ακουμπά στη γη, καθώς ο θεός τον συμβούλευε και του έδειχνε τον κατάλληλο τρόπο ίασης.

Το Καταγώγιο

Ένας διώροφος ξενώνας μεγάλων διαστάσεων, το Καταγώγιο, στα νοτιοανατολικά του Ιερού και στον δρόμο προς το Θέατρο, είναι το μεγαλύτερο οικοδόμημα του Ασκληπιείου. Περίπου 160 δωμάτια διαφόρων διαστάσεων διατάσσονταν γύρω από τις τέσσερις αυλές. Είσοδοι υπήρχαν στην ανατολική και τη δυτική πλευρά του κτιρίου. Η εσωτερική επικοινωνία δεν ήταν εφικτή παρά μόνο μεταξύ των βόρειων ή των νότιων δωματίων, ίσως για να υπάρχει η δυνατότητα απομόνωσης των χώρων, για ιατρικούς κυρίως λόγους. Το Καταγώγιο δεν βρισκόταν πολύ κοντά στο κυρίως τμήμα του Ιερού και παρείχε στέγη στους πολυάριθμους ασθενείς και προσκυνητές που κατέφθαναν από όλη την Ελλάδα. Σώζονται, επίσης, κατάλοιπα πολλών μικρών ναών αφιερωμένων στον Απόλλωνα, την Άρτεμη, την Αφροδίτη και σε δευτερεύουσες λατρείες, συγγενικές με την κύρια λατρεία του Ασκληπιού, στον Μαχάονα, τον Τελεσφόρο και τον Ύπνο. 

Το Ασκληπιείο στην Κορινθία

Ο Αλεξάνορας, γιος του Μαχάονα κι εγγονός του Ασκληπιού, έχτισε το Ασκληπιείο στην Τιτάνη, που υπαγόταν στο κράτος της Σικυώνας. Πήρε το όνομά της από τον Τιτάνα, αδερφό του Ήλιου, και αποτέλεσε το θρησκευτικό κέντρο των Σικυωνίων. Ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας αναφέρει το δύο ξόανα του Ασκληπιού και της Υγείας στον ναό της Αθηνάς, καθώς και τον βωμό του Ανέμου στον οποίο ο αρχιερέας πραγματοποιούσε τελετές της Μήδειας ημερούμενος των πνευμάτων το άγριον… Σήμερα, στο εκκλησάκι του Αγίου Τρύφωνα στο χωριό, σώζεται εντοιχισμένη ενεπίγραφη μαρμάρινη πλάκα η οποία με ψήφισμα της αρχαίας βουλής αφιερώθηκε στον Ασκληπιό. Βορειοδυτικά του αρχαιολογικού χώρου της Αρχαίας Κορίνθου βρίσκεται το ιερό του Ασκληπιού, που έχει διάρκεια ζωής 1.000 ετών περίπου. Η θέση επιλέχθηκε ως κατάλληλη για τη δημιουργία του θεραπευτηρίου λόγω του άφθονου νερού στην κοντινή κρήνη της Λέρνας. Στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., πιθανώς εξαιτίας καταστροφικού σεισμού, το ιερό ανακαινίσθηκε, το τέμενος οριοθετήθηκε και ο ναός πλαισιώθηκε στα ανατολικά από βωμό θυσιών και στα δυτικά από το Άβατο, ένα ευρύχωρο κτίριο στο οποίο λάμβανε χώρα η εγκοίμηση. Για την εξυπηρέτηση των πολυάριθμων επισκεπτών του, ο ναός πλαισιώθηκε από στοές, όπου πιθανώς τοποθετούσαν ή αναρτούσαν τα άφθονα αναθήματα των ασθενών, τα σημερινά τάματα. Πολλά από αυτά τα αναθήματα, που σήμερα εκτίθενται σε ειδική αίθουσα στο Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αρχαία Κόρινθο, είναι πήλινα ομοιώματα ανθρώπινων μελών και οργάνων, καθώς και πλήθος άλλων αντικειμένων, όπως αγγεία ή ειδώλια.

Η εγκοίμηση

Το φρέαρ ή η κρήνη ήταν βασικά στοιχεία της ίασης, που επιτυγχανόταν με τη διαδικασία της κάθαρσης και της εγκοίμησης κοντά στο νερό. Η αναγέννηση των θεών, που κάθε φορά επέστρεφαν στη ζωή μετά τον περιοδικό θάνατο μέσα στη γη, αποτελούσε την αρχετυπική διαδικασία της μύησης των προσκυνητών, που επέλεγαν αυτή τη συμβολική πράξη με την ελπίδα να ιαθούν. Σε αυτόν τον διαφορετικό «ύπνο», που έμοιαζε περισσότερο με θάνατο, κάθε ασθενής κοιμόταν στο ιερό έδαφος με το αυτί του να ακουμπά στη γη, καθώς ο θεός τον συμβούλευε και του έδειχνε τον κατάλληλο τρόπο ίασης. Ίσως κι εμείς σήμερα ελπίζοντας στην αναγέννηση συμμετέχουμε σε μια εκούσια υπνωτική αναμονή, αρκεί μονάχα κάποιος «θεός» να φανεί…

Γλυπτή απεικόνιση του Ασκληπιού από αέτωμα του ναού του στην Επίδαυρο, Αρχαιολογικό
Αναστηλωμένο πρόπυλο του τελετουργικού εστιατορίου στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου
Κιονόκρανο από το Ασκληπιείο στην Αρχαία Κόρινθο
Πήλινα ομοιώματα ανθρώπινων μελών ως αφιερώματα (τάματα) στο Ασκληπιείο της Αρχαίας Κορίνθου, Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίας Κορίνθου

Ο ναός πλαισιώθηκε από στοές, όπου πιθανώς τοποθετούνταν τα πολυάριθμα αναθήματα των ασθενών, τα γνωστά σε εμάς τάματα, που σήμερα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου.

Εγγραφή στο newsletter

Please enable the javascript to submit this form


0
Shares

Σας αρέσει το site μας?

Ακολουθήστε μας στα social και δεν θα το μετανιώσετε...

0
Shares