Είχα ξανάρθει εδώ πριν από λίγα χρόνια· μέχρι τότε αγνοούσα κι εγώ την ύπαρξή του. Το ιερό αναπτύχθηκε στις δύο πλευρές μιας βαθιάς ρεματιάς, ακολουθώντας τη φυσική μορφή της χαράδρας. Μέσα της κυλούσαν τα νερά ενός χειμάρρου. Σήμερα η κοίτη που χωρίζει τα μνημεία είναι ξερή. Το κατάφυτο τοπίο, γεμάτο ψηλά πεύκα, δεν ήταν αρκετό· εκείνο το μεσημέρι ο τόπος έβραζε και μου έλειψε στ’ αλήθεια το νερό. Κι όμως, το νερό βρίσκεται σχεδόν παντού στην ιστορία του Αμφιαρείου.

Προχωρώντας κατά μήκος της όχθης, οι πέτρες αρχίζουν να αποκτούν τάξη. Βάσεις αναθηματικών αγαλμάτων στέκονται ακόμη στη σειρά. Πιο πέρα ο ναός, ο μεγάλος βωμός και δίπλα του η ιερή πηγή, που συνδέεται με τον ίδιο τον μύθο του Αμφιάραου. Ο Αμφιάραος ήταν μάντης και πολεμιστής. Πήρε μέρος στην εκστρατεία των Επτά επί Θήβας, παρότι γνώριζε εκ των προτέρων ότι θα κατέληγε στην καταστροφή και στον δικό του θάνατο. Προσπάθησε να την αποφύγει. Δεν τα κατάφερε. Ο μύθος τον θέλει να υποχωρεί με το άρμα του από τη Θήβα, ενώ ο Περικλύμενος ετοιμάζεται να τον σκοτώσει. Τότε ο Δίας ρίχνει τον κεραυνό του, η γη ανοίγει και καταπίνει τον Αμφιάραο μαζί με το άρμα και τον ηνίοχό του. Δεν κατεβαίνει στον Άδη νεκρός αλλά ζωντανός και άτρωτος — και από θνητός ήρωας γίνεται χθόνια θεότητα. Η ετυμολογία του ονόματός του δεν θεωρείται βέβαιη, έχει όμως προταθεί σύνδεση με το «ἀμφί» και το «ἀράομαι», την αρχαία ἀρά: μια λέξη που μπορούσε να σημαίνει ευχή, προσευχή, επίκληση, αλλά και κατάρα.

Η παράδοση συνέδεσε την επανεμφάνιση του θεοποιημένου Αμφιάραου με την ιερή πηγή, που έγινε κεντρικό σημείο της λατρείας του. Το νερό της δεν χρησιμοποιούνταν ούτε για καθαρμούς ούτε για θυσίες. Όταν όμως κάποιος θεραπευόταν ύστερα από χρησμό του Αμφιάραου, έριχνε μέσα της ένα χρυσό ή ασημένιο νόμισμα ως προσφορά στον θεό.

Να κοιμηθείς για να μάθεις

Λίγο πιο πέρα εκτείνεται η μακριά στοά, μήκους σχεδόν εκατό μέτρων. Εδώ βρισκόταν η καρδιά της παράξενης θεραπευτικής διαδικασίας του Αμφιαρείου: η εγκοίμηση. Γνωρίζουμε αρκετά για τη διαδικασία χάρη κυρίως στις επιγραφές που έφεραν στο φως οι ανασκαφές. Η συστηματική αποκάλυψη του Αμφιαρείου ξεκίνησε το 1884 από την Αρχαιολογική Εταιρεία με τον Βασίλειο Λεονάρδο, ενώ αργότερα καθοριστική υπήρξε η έρευνα του Βασίλειου Πετράκου. Ανάμεσα στα ευρήματα, ένας ιερός κανονισμός του 4ου αιώνα π.Χ., χαραγμένος στην πέτρα, αποκαλύπτει με εντυπωσιακή λεπτομέρεια πώς λειτουργούσε το ιερό.

Ο άνθρωπος που έφτανε στο Αμφιάρειο ζητώντας θεραπεία ή χρησμό ακολουθούσε συγκεκριμένη διαδικασία. Πλήρωνε τουλάχιστον εννέα οβολούς. Ο νεωκόρος κατέγραφε το όνομα και την πόλη καταγωγής του σε πινακίδα που εκτίθετο στο ιερό. Υπήρχαν ιερέας, ταμείο, συγκεκριμένοι κανόνες, ακόμη και πρόστιμα για παραβάσεις. Το όνειρο μπορεί να ήταν άυλο· η πρόσβαση σ’ αυτό ήταν εξαιρετικά οργανωμένη.

Πριν από τον ύπνο προηγούνταν καθαρμός και θυσία. Ο Παυσανίας, αρκετούς αιώνες αργότερα, περιγράφει τον πιστό να θυσιάζει ένα κριάρι, να απλώνει τη δορά του και να κοιμάται πάνω της περιμένοντας το αποκαλυπτικό όνειρο. Μέσα από την εγκοίμηση περίμενε τον Αμφιάραο να εμφανιστεί στον ύπνο του, να του υποδείξει τη θεραπεία ή να του δώσει την απάντηση που αναζητούσε. Η τελετουργική προετοιμασία όμως ήταν ισχυρή. Ο επισκέπτης είχε αφήσει πίσω την καθημερινότητά του, είχε ταξιδέψει, καθαρθεί, θυσιάσει και ξάπλωνε σε έναν άγνωστο τόπο με την προσδοκία ότι μέσα στη νύχτα κάτι θα του αποκαλυφθεί. Κι ενώ για τον αρχαίο προσκυνητή το όνειρο μπορούσε να αποτελεί μήνυμα θεϊκής προέλευσης, πολλούς αιώνες αργότερα, με την ψυχανάλυση, αντιμετωπίστηκε ως δρόμος προς το ασυνείδητο, τις επιθυμίες, τους φόβους και τις εσωτερικές συγκρούσεις. Η ερμηνεία των ονείρων εξακολουθεί να αποτελεί εργαλείο κυρίως στις ψυχαναλυτικές και ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις, ως υλικό για την κατανόηση της ψυχικής ζωής.