Μουσείο τυπογραφίας

«Τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν»

  • Κατερίνα Γραμματικού
  • Κατερίνα Γραμματικού
Βιομηχανικό πάρκο Χανίων, κοντά στη Σούδα. Πρωί. Έξω υγρασία με 3 βαθμούς Κελσίου και τα πιεστήρια να αναπαράγουν βιομηχανικό «θόρυβο» και τη δική τους ζέστη εντός του κτιρίου. Αντικρίζοντας τις πρώτες τυπογραφικές μηχανές του 15ου, 16ου και 19ου αιώνα αισθάνθηκα αμέσως την επιστροφή στην ιστορία. Ο φυσικός χώρος ενός τυπογραφείου για την τοπική εφημερίδα «Χανιώτικα Νέα» επεκτάθηκε, ώστε να μπορέσει να διαφυλάξει αντικείμενα, εικόνες και τεχνικές του χθες, την ιστορία της γραφής, του πολιτισμού μας.

Τα πανιά του καραβιού του Μίνωα άνοιξαν από τους δυνατούς ανέµους και µαζί του έφεραν και 'µένα ξανά στην Κρήτη και στα Χανιά. Σκοπός της επίσκεψης αυτή τη φορά ήταν το µοναδικό µουσείο τυπογραφίας στην Ελλάδα, ιδιοκτησίας Γιάννη και Ελένης Γαρεδάκη. Παρότι η πρώτη απόπειρα ίδρυσης τυπογραφείου στη χώρα µας έγινε στον Χάνδακα του κοντινού Ηρακλείου το 1486, τα Χανιά έµελλε να κλέψουν τη δόξα…

Η πρώτη φλέβα

Η τυπογραφία είναι η τέχνη που αποτυπώνει και αναπαράγει στοιχειοθετηµένα κείµενα και εικόνες. «Πολύ πριν την ανακάλυψή της, ο άνθρωπος στην προσπάθειά του να αναλύσει τη σκέψη του µε τη γλώσσα έβαλε µια τάξη» γράφει ο Φουκώ. Η «τάξη» αυτή έφερε και την πρώτη Ελληνική γραµµατική, την «Επιτοµή των οκτώ του λόγου µερών» του Κωνσταντίνου Λάσκαρη, που τυπώθηκε σε τυπογραφείο του Μιλάνου το 1476. Το 1790 στη Βιέννη θα τυπωθεί ο «Θούριος», και ο Ρήγας θα εκδώσει τις προκηρύξεις και τη «Χάρτα των Ελλήνων». Οι Έλληνες τυπογράφοι και τα πρώτα εθνικά τυπογραφεία που θα ιδρυθούν στην Αίγινα (1828), στο Ναύπλιο (1830), και στην Αθήνα (1834) θα γίνουν αρωγοί στην προσπάθεια αφύπνισης και εγγραµµατισµού του έθνους. Από τα πρώτα τυπογραφεία που ιδρύθηκαν στην Ελλάδα ήταν αυτό που λειτούργησε το 1819 στη Χίο µε τυπογραφικό υλικό που έστειλε ο Γάλλος τυπογράφος Didot. Σε αυτό θα εκδοθεί το 1821 η «Ελληνική Γραµµατική» του δασκάλου Νεόφυτου Βάµβα σε δηµοτική γλώσσα, ενώ το 1825 τυπώνεται στο Μεσολόγγι ο «Ύµνος εις την Ελευθερίαν»  του ∆ιονυσίου Σολωµού. Η πρώτη εφηµερίδα της Ελλάδας «Σάλπιγξ η Ελληνική» τυπώνεται στην Καλαµάτα το 1821 και ακολουθούν οι εφηµερίδες ο «Φίλος του Νόµου» (Ύδρα, 1822), τα «Ελληνικά χρονικά» (Μεσολόγγι, 1824), η «Εφηµερίς των Αθηνών» (1824), και ο «Νικήρατος» της Ευανθίας Καΐρη (Ναύπλιο, 1826). Τέλος, το 1887 η φεµινίστρια, δηµοσιογράφος και εκδότρια Καλλιρρόη Παρρέν τυπώνει την «Εφηµερίδα των Κυριών», την πρώτη εφηµερίδα για τα δικαιώµατα των γυναικών.

Η ιστορία της γραφής

Αλήθεια, πώς θα µπορούσαν τόσες γραµµατικές, Ευαγγέλια, ιδέες, απόψεις, ειδήσεις και τα χιλιάδες παραµύθια να τ’ αφουγκραστούν τα παιδιά δίχως το αποτυπωµένο κείµενο; η πρώτη αναπαραγωγή σκέψεων και λέξεων γίνεται σίγουρα µε τη φωνή και τη γλώσσα. Οι µύθοι ειπώθηκαν µε το στόµα για να γίνουν έπη, µέχρι τα ανάγλυφα γράµµατα να ζωντανέψουν τον λόγο και την αφήγηση, δίπλα σε µια γεµάτη µε χρώµατα εικόνα, τυπωµένη σε χαρτί ή ψηφιακά απεικονισµένη σε κάποια οθόνη. Η γραφή προϋπάρχει σαφώς της τυπογραφίας, από τότε που ο προϊστορικός άνθρωπος είχε ανάγκη να αναπαραστήσει το φαντασιακό του στους βράχους και στις σπηλιές, όπου διαβιούσε. Ωστόσο, η πρώτη αναπαραγωγή κειµένων εµφανίστηκε στην Κίνα το 1041 µ.Χ µε κινητά στοιχεία από πηλό, ύστερα ξύλο και έπειτα µέταλλο. Αν και ο Ολλανδός Λαυρέντιος Κοστέρ είχε πιο πριν κατασκευάσει κινητά στοιχεία, η τυπογραφία στην Ευρώπη µετρά τουλάχιστον πεντακόσια χρόνια, και το πρώτο χειροκίνητο τυπογραφικό πιεστήριο του Γουτεµβέργιου στο Μάιντς της Γερµανίας (µε χυτά τυπογραφικά στοιχεία-σφραγίδες που χάραξε ο ίδιος, ως χρυσοχόος, και µελάνη) θα τύπωνε στα 1450 το πρώτο άρτιο βιβλίο, τη Βίβλο, την οποία και ανατύπωσε 48 φορές. Από κει κι έπειτα η τυπογραφία ως εφεύρεση θα διέγραφε την πορεία ισχυροποίησης των θρησκειών, της ανταλλαγής ιδεών και της διατύπωσης απόψεων. Θα τύπωνε λογοτεχνία και ποίηση, επιστήµες, διακηρύξεις και προκηρύξεις, αναγγελίες και εγκυκλίους, ενώ θα συνέβαλλε στον αγώνα παλιγγενεσίας και ανασύστασης της εθνικής µας ταυτότητας. Πιστό αντίγραφο του πρώτου αυτού πιεστηρίου υπάρχει στη Α’ πτέρυγα του µουσείου, που σε µεταφέρει ελάχιστα χρόνια συµπαντικού χρόνου πίσω, πολύ πριν τα προϊόντα της νέας τεχνολογίας ανατρέψουν τις παραδοσιακές παραγωγικές διαδικασίες. Εδώ θα γνωρίσεις ξανά τα υλικά γραφής από φυτά (πάπυρο) και δέρµατα (περγαµηνές), πήλινες πινακίδες, λίθινα αγγεία ή µέταλλα, που σωρευτικά συντέλεσαν στο να γίνουν µε τον χρόνο σπαράγµατα αγγείων και αποµεινάρια επιτύµβιων στηλών, παλίµψηστα κείµενα, φθαρµένα συναξάρια που θα αντιγράφονταν υπό το φως του λύχνου και την πένα κάποιου φιλόπονου µοναχού. Καλλιγράφοι στις αυλές αυτοκρατόρων θα ανατυπώσουν τη γνώση στο χαρτί, κάτω από την απαίτηση της προνοµιούχας τάξης που θέλει να µαθαίνει, διασώζοντας µε αυτόν τον τρόπο αρχαία κείµενα φιλοσόφων: τον Όµηρο, τον Θουκυδίδη, τον Επίκτητο, τον Πίνδαρο, τον Στράβωνα, τον Πλούταρχο, εκκλησιαστικά έγγραφα, χειρόγραφα ιερά, παλαιογραφικά κείµενα και κώδικες, που θα συντελέσουν δεόντως στη γρήγορη αφύπνιση του πνεύµατος και στην αναγέννηση από τον σκοταδισµό του Μεσαίωνα. Τα scriptorium των µοναστηριών θα θεωρηθούν εν γένει τα πρώτα τυπογραφεία (η Μονή Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος διέθετε στα 1759 ένα από αυτά, και µεταξύ των πολλών χειρογράφων και εικονογραφηµένων παπύρων κατέχει τυπωµένο κώδικα χιλίων ετών «Περί της βοτανικής» του ∆ιοσκουρίδη). Η αλήθεια των πραγµάτων αποτυπώθηκε σε υλικά γραφής. Σφηνόλιθοι και σφραγιδόλιθοι απαιτούν αποκρυπτογράφηση. Οι δέκα εντολές πριν τεθούν στον πάγκο στοιχειοθεσίας, γράφτηκαν σε περγαµηνή, το υλικό γραφής του 2ου αιώνα π.Χ. Το Ευαγγέλιο του Ιούδα βρέθηκε πάνω σε πάπυρο και σε δεµένες σελίδες (Codex), όπως και τα Οµηρικά έπη, η «Πολιτεία» του Πλάτωνα και αποσπάσµατα από το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο και την Επιστολή προς Ρωµαίους, καθώς και απόκρυφα Ευαγγέλια (όπως της Μαρίας Μαγδαληνής). Η Παλαιά και Καινή ∆ιαθήκη και πολλά εικονογραφηµένα χειρόγραφα βρέθηκαν επίσης σε πάπυρους και αντιγράφηκαν αρκετές φορές µέχρι να γίνουν βιβλία, ενώ η αναζήτηση χειρόγραφου του Αριστοτέλη σε ένα ιταλικό µοναστήρι Βενεδικτίνων θα γίνει η αφορµή για να γραφτεί από τον Ουµπέρτο Έκο το «Όνοµα του ρόδου». Στην κύρια αίθουσα θα δείτε χειρόγραφο Κοράνι του 1745 και πρωτότυπες αφίσες µε την τεχνική της Λιθογραφίας, όπως της αναβίωσης των πρώτων Ολυµπιακών αγώνων και της απόπειρας δολοφονίας του Ελευθερίου Βενιζέλου. Στην αίθουσα του Μουσείου στον ηµιώροφο, η οποία είναι αφιερωµένη στην ιστορία της γραφής, παρουσιάζονται σαν CinemaScope τα αυθεντικά υλικά γραφής, και απεικονίζεται δείγµα γραφής από αρχαίες και σύγχρονες διαλέκτους πάνω σε πάπυρο. Το Φοινικικό αλφάβητο, η Γραµµική Α’ και Β’, συλλαβογράµµατα και ιερογλυφικά, ιδεογράµµατα, η εβραϊκή και η αραµαϊκή γραφή, η γραφή των Αζτέκων και των Μάγια, η συµβολική γραφή, η εικονική γραφή της Αιγύπτου, το αλφάβητο των τυφλών Braill και τόσες άλλες ακόµη αναπαρίστανται µέσα από τις δηµιουργίες του εικαστικού Αντώνη Παπαντωνόπουλου.

 

Η πρώτη αναπαραγωγή κειμένων εμφανίστηκε στην Κίνα το 1041 μ.Χ.

Η τέχνη της τυπογραφίας. Τύποι γραμματοσειρών.
(Εντός του Μουσείου) Τυπογραφική μηχανή Heidelberg του 1900.
Συλλεκτική γραφομηχανή Linderwood.
Ποδοκίνητο πιεστήριο Krause.

«Η φύση της γλώσσας είναι ο γραφικός της χαρακτήρας». Φουκώ.

Προχωρώντας στην περιήγηση συναντάς πολύγραφους και συλλεκτικές επώνυµες γραφοµηχανές, ενώ παράλληλα παρουσιάζονται σύγχρονα εκθέµατα που σχετίζονται µε τις γραφικές τέχνες (αφίσες, τύποι γραµµάτων κ.ά.). Σπάνιες εκδόσεις από τον 16ο και 17ο αιώνα, ελληνικές και ξένες εφηµερίδες του 19ου αιώνα, χάρτες, λιθογραφίες, ξυλογραφίες και χαλκογραφίες θα βρείτε στην τελευταία στάση της διαδροµής εντός του µουσείου, και αποτελούν δωρεά του συλλέκτη Κώστα Τζωρτζάκη. Τη σκυτάλη των πρώτων τεχνικών ανατύπωσης, οι οποίες παρουσιάζονται στη Β’ πτέρυγα του αµφιθεάτρου, πήραν η λιθοτυπία, η ξυλογραφία, η χαλκογραφία, η µεταξοτυπία, η λινοτυπία και το offset, τεχνικές που θα πολλαπλασίαζαν άρδην τον πλούτο της γνώσης της οικουµένης. Εντυπωσιακά είναι, το τεράστιο µαντεµένιο τυπογραφικό πιεστήριο Krause του 1835, το ποδοκίνητο πιεστήριο τύπου Victoria και το «µποστονάκι» (χειροκίνητο πιεστήριο τύπου Boston –στο οποίο µπορείς να τυπώσεις κανονικά– όπως τυπώνονταν οι επαναστατικές προκηρύξεις των Βενιζελικών στα 1866). Επίσης, µια ηλεκτρική Original Heldelberg του 1900 (µε µια όµοια τυπώνει ακόµη και σήµερα ο τυπογράφος Καρτάκης), η πρώτη λινοτυπική µηχανή µε την οποία τυπώθηκε το πρώτο φύλλο της εφηµερίδας «Χανιώτικα Νέα», µια Kempewerk Νυρεµβέργης, κι ένα αντίγραφο παλιού χειροκίνητου πιεστηρίου του 1450. Πολλά από τα ανάγλυφα γράµµατα και µήτρες-σφραγίδες που θα δείτε, στοιχειοθετούνταν ανάποδα, προκειµένου να παραχθεί το κείµενο πάνω σε χαρτί από την τυπογραφική µηχανή.

Η αυτοκρατορία των στοιχείων (fonts)

Η εποχή της ανάποδης στοιχειοθέτησης, αν δεν έχει παρέλθει ακόµη οριστικά, αν και οι σύγχρονοι τυπογράφοι πόρρω απέχουν από τους αντιγραφείς µοναχούς, η γραφιστική είναι πλέον αυτή που την ανταγωνίζεται σε επίπεδο τέχνης και αισθητικής, ενώ η αυτοκρατορία των στοιχείων (fonts) αποτελεί την καινούρια χώρα των γραµµάτων. Και παρότι η κινέζικη γραφή αποτελεί από µόνη της καλλιτεχνική επίδειξη γραφής, τα πρώτα τυπογραφικά στοιχεία (fonts) χαράχθηκαν στην Ιταλία τον 15ον αιώνα από τον Aldus Manutius, και η συστηµατική εκτύπωση βιβλίων ξεκίνησε στις αρχές του 19ου αιώνα. Η µορφοποίηση και η επεξεργασία του κειµένου µε την επιλογή της γραµµατοσειράς αποτελούν µέχρι σήµερα σηµαντικό κοµµάτι της εκτυπωτικής δουλειάς. Μια τόσο απλή και δεδοµένη λειτουργία για τον υπολογιστή, προϋπήρχε από πολύ παλαιότερα µε τα ανάγλυφα γραµµατάκια-κοµψοτεχνήµατα που δεν ήταν παρά το αποτέλεσµα της σκληρής και χρονοβόρας δουλειάς του χαράκτη και ξυλογράφου ή λιθογράφου, των σχεδιαστών δηλαδή και δηµιουργών τους. Ένας από αυτούς ήταν ο Γάλλος καλλιγράφος και αργότερα τυπογράφος Claude Garamond, ο οποίος στα 1545 έµεινε γνωστός για την πρωτότυπη (τότε) οµώνυµη γραµµατοσειρά, όπως επίσης ο Stanley Morison για τη γραµµατοσειρά Times New Roman, την οποία σχεδίασε το 1925 για το περιοδικό «Τhe Times» του Λονδίνου. ∆ιάσηµες ακόµη γραµµατοσειρές, όπως η Sans Serif  της σχολής του Bauhaus  της Γερµανίας (των Gill’sans Serif και Paul Renner’s Futura) και πολλές άλλες, επιβίωσαν και χρησιµοποιούνται µέχρι και σήµερα.

Verba volant, scripta manent 1 

Μπορεί η σύγχρονη τυπογραφία να µη γράψει καινούργια Ευαγγέλια, ούτε επιπλέον Εντολές, µήτε νέες ιδεολογίες, αφού τα πάντα µοιάζει να τυπώθηκαν και να εξαντλήθηκαν ήδη. ∆εν θα χρειαστεί ο ίδιος πολυπληθής αριθµός εργαζοµένων στα τυπογραφικά εργαστήρια, ούτε ο πολύπλοκος χειρισµός των µηχανηµάτων για να βγει η πρώτη έκδοση της πρωινής εφηµερίδας, και µάλλον κανένας δεν θα µάθει την κήρυξη ενός πολέµου µέσα από αυτήν. Πώς άραγε θα ένιωθε ο πρώτος εκείνος άνθρωπος που άλλαξε τον τρόπο διακίνησης της σκέψης και των ιδεών βλέποντας σήµερα ένα ογκώδες βιβλίο να αναπαράγεται από έναν απλό υπολογιστή σε λίγες µόνο ώρες; Κι αν τελικά… είναι γραφτό η ψηφιακή εποχή να µας φέρνει µιαν ανάσα πριν την οριστική εξαφάνιση των έντυπων εκδόσεων; –Τα λόγια πετούν, τα γραπτά µένουν– πώς αλήθεια θα γραφόταν ο κόσµος µας δίχως την τυπογραφία;

 

1 Τα λόγια πετούν, τα γραπτά µένουν.

Τυπογραφικά στοιχεία.
Κυπριακή γραφή.
Αναπαράσταση βραχογραφίας.
Τα αγαπημένα Χανιά.

info's

Στο αµφιθέατρο εκτίθενται τα βραβευµένα έργα του διεθνούς διαγωνισµού αφίσας που διοργανώνεται κάθε χρόνο από το Μουσείο, το οποίο φιλοξενεί συνέδρια, µουσικές εκδηλώσεις, παρουσιάσεις βιβλίων κ.ά. Ο χώρος προσφέρεται επίσης για εκπαιδευτικές εκδροµές, όπου οι µικροί επισκέπτες θα τυπώσουν το δικό τους φύλλο εφηµερίδας. Τηλ.: 28210 80090, www.typography-museum.gr.

Θα το βρείτε στο

τεύχος 120

Εγγραφή στο newsletter

Please enable the javascript to submit this form


0
Shares

Σας αρέσει το site μας?

Ακολουθήστε μας στα social και δεν θα το μετανιώσετε...

0
Shares